DE ONUITSPREEKBARE NAAM
1983-06-03
De mensen van Wales zijn er trots op, dat zij een plaats hebben met de langste naam ter wereld: tegenover Bangor op het eiland Anglesey. Die naam telt 58 letters, welke aan elkaar worden geschreven. U ziet hem hier afgebeeld op een stations bord; let op, dat niet minder dan drie palen het bord overeind houden. In de naamlijst van de atlas van Groot-Brittannië worden alleen de eerste 16 letters vermeld - de rest kan veilig worden weggelaten, aangezien geen andere plaatsen met deze aanhef beginnen.- Jaargang 27
- nummer 22
Als u uitgelachen bent om deze onuitspreekbare naam - bedenk dan, dat vroegere Kelten in hún taal het wezen van hun plaats hebben uitgedrukt; precies zo nauwkeurig als bijvoorbeeld Vriezenveen: het veengebied, waar zich een groep Friezen nederzette; of Nijverdal: een laagte, waarin geen luie mensen voorkwamen; of Amsterdam: gebouwd aan een damin de Amstelrivier.
En Llanfair-etcetera betekent ...
nee, daar komen we straks op terug. Het is een heel bloemrijke naam, met veel geschiedenis erin.
Er zijn ongeveer 335 plaatsen, die met Llan beginnen. In het Keltisch betekent die aanhef Llan blijkbaar iets als kerk, of kerspel.
De talen, drie vandaag nog door Kelten worden gesproken, vallen in twee groepen uiteen: het Bretons (of P-Keltisch) en het Goidetic (of Q-Keltisch). Dat lijkt moeiijker dan het is en het is werkelijk belangrijk. Het Bretons heet P-Keltisch omdat de letter Q daarin als P wordt uitgesproken; en aangezien in het Goidelic de letter Q als Q wordt uitgesproken is het verschil duidelijk. Die letter Q komt hier nogal veel voor, in de functie waarvoor wij de K gebruiken: namen als Colquhun (Kalkoen), Uruquart (de generaal van de slag om Arnhem) en het nabije plaatsje Balquhidder bijvoorbeeld.
Tot de zogenaamde Goidelic-talen behoren het Iers (in Ierland natuurlijk), het Gaelic (Westen van Schotland en de eilanden) en het Manx, dat op het eiland Man wordt gesproken.
Tot de Bretonse groep behoren het Welsh (in Wales), het Comish (in Cornwall) en natuurlijk de taal, die in het Franse Bretagne wordt gebruikt.
Dat uiteengaan van talen, om niet te zeggen dialecten, is het gevolg van volksverhuizingen, meest in de 5e en 6e eeuw. Voordien lag alles eenvoudiger: in Britain (ZW Engeland) werd Bretons gesproken - in Ierland Goide1ic. De verhuizing van een groep leren naar Schotland (vanaf 501) bracht het Goide1ic naar hier, dat op de duur Gaelic werd genoemd; maar de namen Goidelic en Gaelic liggen zo dicht bij elkaar, dat u een dialectische uitspraak van het zelfde woord herkent. Nog een paar voorbeelden? Zo is het Schotse woord Loch (= meer) op de klank af gelijk met het Ierse Laugh en het Schotse Mhor (= groot) gelijk aan het Welsh Mawr.
Genoeg hiervan.
Het Bretons kwam in de 6e eeuw door een volksverhuizing in het Franse Bretagne terecht; ongeveer de helft van de bevolking spreekt het nog. Toen wij er een paar jaar geleden de weg vroegen aan een vrouwtje met een opvallende witte plooimuts (ze wees ons de weg gaarne) vroegen we meteen: is het waar, dat hier veel Kelten wonen?
Ze zei: jazeker, certainement, En - vroegen we - is het juist dat alle plaatsen, die hier met Ker beginnen, daarmee een kerspel of kerkdorp aanduiden? - Mais oui! zei ze vergenoegd, bent u een Kelt?Toen vroegen we: spreken veel mensen hier nog Bretons-Keltisch?
- Naturellement, zei ze stralend. U ook? - Naturellement!
In Ierland is tot de zestiende eeuw het Keltisch overwegend geweest - ondanks de invallen van Vikings, Fransen en Angelen. Toen werd het Engels hoofdzaak; het Keltisch bleef voor officiële gelegenheden en voor staatsstukken.
Zo is de Ierse grondwet van 1937 in twee talen opgesteld:
An Náisûn
Airteageil
Deimhnîonn náisiûn na hEireann leis seo a gceart do-shannta, do-chlaoite, ceannasaoh chun oibé cineal Rialtais is rogha ...
De Natie
Artikel 1
De Ierse natie legt hiermee vast zijn onvervreemdbaar, onvernietigbaar en souverein recht om zijn eigen regeringsvorm te kiezen ...
Met een beetje goede wil zult u in airteagel het woord artikel herkennen en in náisiûn natie; in hEireann de
tweede naamval van "Ieren" aantreffen, want ann =
meervoud van Eire = Ierland.
Op het eiland Man, bekend van de wielersport, werd tot in de 17e eeuw uitsluitend Manx gesproken.
Sedertdien werd het verdrongen door het Engels, behalve wanneer het gaat spannen. Ook in Cornwall hield het Keltisch niet langer dan de 18e eeuw de overhand.
Het sterkst staat Wales. Nog altijd is daar het Welsh geliefd op een nostalgische wijze: het volkslied wordt door allen meegezongen, inclusief door de Britse kroonprins en zijn gemalin Prinses Dianamaar zij is dan ook Prinses van Wales door baar man. Niet minder dan 26% der bevolking spreekt hier Welsh en de taalwet van 1967, die Welsh en Engels gelijkwaardig verklaart, garandeert dat althans in één Keltisch gebied de moedertaal alle importtalen kan overleven.
Het Gaelic eindelijk (u dacht toch niet dat we Schotland vergaten") wordt nog door 15% der Schotten gesproken, meest op de eilanden en in de Hooglanden. In Oban wordt maandelijks een kerkdienst in het Gaelic gehouden. In ons classisblad komen altijd enkele regels in het Gaelic voor. Elk In Memoriam in de Schotse kranten eindigt met een peroratie in het Gaelic: onverstaanbaar voor de meesten, maar goed bedoeld en oprecht geëerd.
Nog enkele voorbeelden van Gaelic?
Neem de Bijbel (= B'iobull) ter hand, sla met enige goede WIil het boek Prediker op en lees daar in Caib. I (het eerste kapittel) deze woorden:
1 Briathran an t-Searmonaiche, mhic Dhaibbidh, righ ann an lerusalem.
2 Diombanas nan diomhanas!
ars' an Searmonaisohe; diomhanas nan diomhanasl is diomhanas na h-uile nithe.
1 De woorden van. de Prediker, de zoon van David, koning van Jerusalem. 2 IJdelheid der ijdelheden, zegt de Prediker, ijdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid!
En met de beproefde goede wil vindt u het woord sermoen terug in Searrnonaiche = Prediker. Dat diomhanas ijdelheid betekent zult u zonder meer wel geloven en in mhic vindt u het huidige Mac terug = zoon van. De naam Dhaibhidh is ook niet vreemd; want zoals de ph als een zachte f wordt uitgesproken, zo geldt bh als een harde v.
Zo dat was een heel nummertje taalkunde, van leek tot leek gesproken.
En dat alles om de betekenis van de onuitspreekbare naam uit Wales te weten te komen.
Een van onze kennissen, die het Welsh wel kan spreken maar niet schrijven, heeft het voor ons phonetisch opgeschreven, zodat u het kunt lezen alsof het Engels was:
schrijfwijze: Llan fair pwll gwyngyU go gery chwyrn drobwll lIan
uitspraak: Oblan-vire-puch gwingeth"'go-gerith-c1u-in-doI1bweth-oblan
schrijfwijze: tysilio gogo goch
uitspraak: Tisilio-gogo-goeh
En de vertaling luidt: Kerk van de heilige Maria, in de laagte bij de witte hazelaar, vlak bij de snelle draaikolk aan de rode grot van de heilige Tysilio.
Bent u ooit zo'n mooie plaatsnaam tegengekomen?