Maatschappijkritiek en bijbels perspectief (1)
1982-06-11
Er wordt in onze tijd veel kritiek op de westerse volkshuishouding geleverd. Vele mensen, ook vele gelovigen, staan kritisch tegen een door het westen overheerste wereldorde. In deze wereldorde is er veel ongerechtigheid en ongelijkheid. De ontwikkelings- en overlevingskansen zijn ongelijk verdeeld. En hoewel de maatschappijkritiek zich niet in eerste instantie richt op zieken en gehandicapten in de samenleving, wordt zij wel vervuld van huiver voor een wereldorde waarin grote delen van de mensheid gedoemd zijn om onwaardig hun ellendig bestaan nog enkele jaren te rekken.- Jaargang 26
- nummer 23
De gelovige heeft het, als hij kennis neemt van de ongerechtigheden in het maatschappelijk voortbrengingsproces, erg moeilijk. Heeft hij wel een perspectief dat aanslaat? Of kan hij niet beter in samenhang met marxisten en humanisten, alleen maar trachten iets aan de armoede te doen?
Ik denk echter dat de gelovigen, moeten blijven volhouden dat uiteindelijk een bijbels perspectief slechts zin kan geven aan de kritiek op de verwrongenheden van de samenleving.
In het onderstaande wil ik enkele opmerkingen maken over dit perspectief. Het is het perspectief van het wandelen van de mens zowel met zijn Heer als met zijn naaste in de hof.
Maar eerst nog een opmerking over wat eigenlijk bijbels maatschappijkritiek moet zijn. In de loop van het betoog komen dan zowel de marxistische als de evangeliserende maatschappijkritiek ter sprake.
Kern van maatschappijkritiek
Hoewel de maatschappijkritiek uiteindelijk wel de mens op het oog heeft, hebben we hier toch vooral te maken met visies op ontwikkelingen van en in de samenleving. Men constateert dat er een ongelijke verdeling is van de welvaart en men vraagt zich af welke factoren er toe hebben geleid dat er zulke grote inkomens- en welvaartverschillen zijn. Daarbij gaat het dan niet zozeer om de vraag of de mentaliteiten van de mensen deze ontwikkelingen hebben bepaald, maar meer om de vraag in hoeverre machtsverhoudingen hebben geleid tot schreeuwende ongerechtigheden .
Ik denk dat vanuit bijbels perspectief dieper kan worden gegraven. Wil de maatschappijkritiek werkelijk kritisch staan ten opzichte van de samenleving dan moet er stelling worden genomen tegen de systematische ontmenselijking van de moderne tijd.
De maatschappijkritiek moet uiteindelijk uitmonden in een oordeel over een maatschappelijke orde waarin steeds meer menselijke waarden en waardigheden in de knel komen.
De mens die gedoemd is beneden het bestaansminimum te leven verliest zijn waardigheid.
Maar ook de mens die slechts arbeidt om te consumeren., beantwoordt niet aan de normen die God stelt aan Zijn kinderen om te wandelen in de hof. In de maatschappijkritiek zal tegelijkertijd een perspectief moeten worden geboden van een samenleving waarin menselijke waarde en waardigheid tot gelding komen. Deze norm van menselijke waarde en waardigheid krijgt vanuit het evangelie een duidelijke invulling. En vanuit deze invulling zal het oordeel moeten gaan over zowel de samenleving als over de diverse kritieken op deze samenleving.
Wandelen in de hof
Er staan in de bijbel wel aanwijzingen over de toekomst die ons uiteindelijk is beloofd. Geen zwaarden, maar ploegen, geen honger, maar overvloed. De wereld wordt de gouden stad.
Maar er is geen blauwdruk zodat wij nu al precies zullen weten hoe het op de nieuwe aarde zal gaan. Wij kennen ten dele. In al deze aanwijzingen is er een terugwijzen naar het begin. De eerste mens wandelt met zijn God door de hof en hij bespreekt met zijn Heer de problemen van de wereld.
De Heer past zich in Zijn creativiteit aan bij de menselijke natuur. Want pas in de benoeming van de dieren door Adam komt de door God geschapen aard van de dieren naar voren. In het begin bespreekt de mens zijn cultuurtaak met God, al wandelende door de hof. En deze God schaamt zich niet voor de mens. De mens, dat vreemde wezen, dat geen god is maat toch op zijn Heer lijkt. God en mens ontmoeten elkaar a.h.w. dagelijks en zij schamen zich niet voor elkaar.
De mens is geschapen om te genieten van het werk van zijn handen. Want hij heeft zijn God hierirr erkend. De zondeval brengt de schaamte met zich mede.
De mens gaat zich zowel voor zijn Heer als voor zijn naaste schamen. En de Heer kan niet anders doen dan de mens laten gaan. Aan het genieten is een einde gekomen. Het lot van de mens wordt hard nadat de Engel de mens uit de hof heeft verdreven.
Hier hebben we te maken met een wezenlijk onderdeel van christelijke maatschappijkritiek.
De wereld is geworden tot een wereld waarin God en mens zich voor elkaar schamen. De mens wil niet meer wandelen in de hof. Maar God wil de schaamte opheffen in de zending van Zijn Zoon. En daarom zal ook de maatschappijkritiek niet om de wederkomende Zoon des mensen heen kunnen.
Vier relaties
Ik zou bij dit alles vier relaties willen onderscheiden. Er is een betrekking van de mens en God; er is de verhouding tot zijn medemens; er is een relatie van de mens met de door God gegeven natuur en er is tenslotte ook nog een verhouding van de mens tot zich zelf. Al deze vier relaties hebben hun eigen betekenis en zij grijpen op elkaar in. Deze vier relaties komen tot ontplooiing in de mens die met zijn God wandelt en met Hem bespreekt hoe hij moet handelen t.o.v. de naaste en de natuur. In deze mens heeft God een welgevallen en wil Hij weer met hem wandelen. Nog niet in de hof maar wel in een gebroken wereld die perspectief heeft. Dan bewaart de mens de aarde met het oog op de nieuwe aarde. Maar tegen de achtergrond van deze relaties komt ook de demonie van de moderne maatschappij met overweldigende kracht op ons af. Toen God uit het blikveld verdween doordat de mens zich verborg, nam Satan de macht over. En ook Satan past zich aan. Zelfs wordt het zo dat het mensenwerk steeds meer demonisch wordt. En dat is dan ook het andere element in de christelijke maatschappijkritiek. Het is de ontdekking van het demonische in de moderne samenleving.
En in deze ontdekking gaat het om de huiveringwekkende vraag welke kans God nog heeft dat Hij een welgevallen krijgt aan de mens. Daar ligt onze verantwoordelijkheid.
Tegen deze achtergrond volgende week enkele opmerkingen over verschillende vormen van maatschappijkritiek.