Dokter Sinuhe
1981-05-22
Toen Sinuhe werd ingeschreven in de medische faculteit van Thebe's tempel namen zijn pleegouders afscheid van hem. Ze vertelden hem, dat hij niet hun echte zoon was - maar kort voor de geboorte van farao Achnaton was aangespoeld aan de Oostelijke Nijloever, in een biezen mandje. Sinuhe kende dat mandje: hij had het altijd in het woonhuis zien hangen. Het was vervaardigd van papyrusbladeren, geknoopt met een in Thebe onbekende vogelaarsknoop. Sinuhe, de eenzame op deze wereld, had dus geen ouders, geen verleden, zelfs geen geboortedatum. Kon op niets en niemand terugvallen - moest zichzelf zijn.- Jaargang 25
- nummer 20
Nu was hij niet het enige kind, dat in een papyrusmandje aan de Nijl werd toevertrouwd. Veel armen ontdeden zich in die dagen van ongewenst kroost. Veel vrouwen der edelen zonden de vrucht van haar verboden relaties weg. En de Nijl wemelde van krokodillen.
Het scheen alsof Sinuhe in eenzaamheid zijn levensweg moest aflopen, zonder de antwoorden op het vanwaar? en waarheen? te kennen. Toch bleef hij die antwoorden zoeken. En van tijd tot tijd drong er een glimpje licht binnen over zijn duistere geschiedenis. Pas toen hij oud was en in ballingschap zijn leven beschreef, was hij zich geheel bewust geworden van zijn afkomst.
Zijn opleiding had zijn volle aandacht; reeds van zijn pleegvader, die arts in een armenwijk van Thebe was, had hij veel opgestoken, wat hem een voorsprong in de studie gaf. Jonge medici leerden medicijnleer en plantenleer, konden met messen en tangen omgaan, wisten dat ze voor een van de 102 erkende medische ingrepen het vertrek en hun handen moesten reinigen.
Ze leerden uit planten sappen trekken met pijnstillende of slaapverwekkende of verdovende werking. Ze wisten dat een mes pas rein is na behandeling met vuur uit de Amonstempel en een doek na uitkoken in soda. Ze leerden de anatomie van de mens, het gebruik van zalfpotten, lancetten en verband, leerden beoordelen of een ziekte geneeslijk of ongeneeslijk was, of het een lichamelijke of een zielsziekte betrof, leerden met hun handen de pijn van de patiënt door zijn huid heen te voelen en uit zijn ogen de diagnose af te lezen.
De medische wetenschap stond in Sinuhe's tijd al zeer hoog. Zo konden de oudere studenten een gezwel doorprikken en een gewone infectie met zalven behandelen. Ook moesten ze uit de mededelingen van de patiënt de aard van de ziekte opmaken - dan wel hem de juiste vragen stellen. Ze wisten hoe ze bevallingsweeën moesten opwekken of verminderen. Ze kenden de besnijdenis van kleine jongens - en een arts was dat beter toe vertrouwd dan de priesters van Amon, wier stenen messen etterende wonden veroorzaakten. Vreemdelingen werden door het drinken van Nijlwater ziek van buildoop - maar men had daar stopmiddelen voor en was zelf bestand tegen het heerlijke water. Dat 'het verblijf bij de lijkenpreparateurs een mens onrein maakte wisten ze terdege en zelfs het lijkengif kenden ze. Aan een onherstelbare zieke werd drank of een slaapmiddel verstrekt; aan iemand die bovendien onduldbaar leed werd een slaapmiddel gegeven, waaruit hij niet ontwaakte. En dan wist een jong medicus, dat hij zijn patiënten nooit de grens van zijn kennis mocht doen blijken; want het vertrouwen in de arts was een deel van het herstel.
In Syrië en Babylon stond de geneeskunst echter op hoog peil en men had nog meer ontzag voor de Egyptische kennis. Aan koning Aziroe van de Amorieten leverde Sinuhe een ivoren tand en overtrok zijn verdere tanden met goud, wat hem levenslange vriendschap opleverde ... alsmede volledige kennis van legerkracht, wapens en onderdelen. Ook kreeg hij een middel tegen wormen en leerde een poeder kennen ter verhoging van de potentie. In ruil daarvoor gaf hij een college in het schedel lichten. Hij reinigde vertrek en hoofd van de patiënt, vond de tumor met een hamer en opende de. schedel, na verdoving, met een hoofdboor. Voor de ogen der artsen nam hij een rode tumor weg, dichtte de schedel met een vastgepind zilveren plaatje, en naaide de hoofdhuis dicht. De patiënt genas - maar Sinuhe zei eerlijk, dat de meeste patiënten binnen drie dagen stierven.
Juist afgestudeerd werd Sinuhe uitverkoren om de hofschedelboorder te assisteren, die hij later zou opvolgen. Toen deze eens na enkele bekers wijn loslippig werd, kreeg Sinuhe opnieuw een stukje van de draad van zijn geschiedenis in handen. De hofarts vertelde namelijk, dat koningin Teje, dochter van een vogelvanger uit de Nijldelta, zo'n krachtige persoonlijkheid was (of door middel van haar zwarte tovenaars zoveel wist te bereiken!) dat zij veel meer dan farao Amenhoteb de scepter had gevoerd.
Hij weet het aan haar, dat in de uitgebreide harem van de farao nimmer jongens levend ter wereld kwamen, een zaak die medisch raadselachtig moest heten. Voordat haar zoon Achriaton geboren was, de nu gekroonde farao, waren er alleen meisjes in de harem geboren. Dat had genoeg moeilijkheden opgeleverd: een prinses uit Mitanni bijvoorbeeld was waanzinnig gestorven en had beweerd, dat ze geen doodgeboren meisje maar een levende zoon had gebaard!
Sinuhe kreeg niet alleen handigheid - ook veel ervaring, wijsheid. Hij zag dat de edelen aan Egypte's hof hun kwalen door overmatige voeding kregen; ook dat ze allen hoofdpijn hadden omdat farao Achnaton altijd hoofdpijn had. Hij leerde de ingebeelde kwaal kennen. Bij een pseudoexecutie zag hij hoe een zwarte slaaf dood bleef door autosuggestie. Maar hij zag ook andere dingen: hoe onbekende ziekten soms genazen na het eten van rauwe lever uit een tempeloffer; hoe ongeneeslijke kwalen herstelden na het drinken van in wijn opgeloste toverspreuken! Hoe farao Achnaton steeds aanvallen kreeg, wanneer berichten van Horemheb's overwinningen binnenkwamen; hoe hij opleefde, wanneer Horernheb verliezen had - blijkbaar toverij. Het doet weldadig aan, hier tussen door te lezen over de behandeling van een krobgezwel met zeewier en een gekneusde vinger met pijnstillende balsem; beide genazen. De moeder van een uitgeteerd kind kreeg geld voor voedsel; ook dat moet geholpen hebben.
Toen de jonge koningin Nefertete in verwachting was wenste zij, dat dokter Sinuhe haar zou vertellen of het een zoon zou zijn. Deze zei eerlijk: u hebt na uw twee meisjes een goede kans om een zoon te krijgen, maar met meer dan 50% zekerheid kan ik het u niet voorspellen. De tovermiddelen ken ik - die krijgt u niet. Zij wist haar prille zwangerschap uit het ontkiemen van een gerstekorrel op haar urine, sneller dan op Nijlwater.
Een oud geheim.
Sinuhe was een man, vaardig tot zijn ambacht; zo kwam hij aan hoven en werd geëerd. Van de prinses Baketamon zei hij: ik vermoed dat haar langdurig maagd-zijn haar een zielsziekte heeft bezorgd, die door een goed huwelijk zou kunnen genezen. Toen een koning hem beval zijn zoontje onmiddellijk te genezen, antwoordde hij: laat me het kind eens zien, of het wel genezen kán, Toen hij een krankzinnige vrouw, die meende de vroegere koningin Hatsjepsoet te zijn, dooreen hersenopenratie had genezen, zuchtte hij: ik vermoed dat ze vroeger gelukkiger was dan nu. En na het zien van eindeloze revoluties en oorlogen erkende hij: geen enkele god is in staat de mens te genezen van zijn waan; alleen een dood mens is een goed mens.
Door de slappe en vredelievende regering van Achnaton waren de onderworpen gebieden in beweging gekomen. Sinuhe, die zich voorstelde een studiereis door de toenmaals bekende wereld te ondernemen, kreeg van generaal Horemheb de opdracht: uw ogen zijn mijn ogen; je zult aan koninklijke hoven komen en daar alles waarnemen wat voor een strateeg belangrijk is.
In Babel kende men de loupe en gaf er aan Sinuhe een ten geschenke.
Men brandde er aardolie in lampen en ontving van getemde kippen dagelijks een ei. Ze hadden er een toren, die "tot in de hemel reikte" en waar de sterrewichelaars hun werkplaats hadden.
Inderdaad bereisde hij een groot deel van de toen bekende wereld; bemerkte zelfs dat Babylon niet op de rand van deze aarde lag, maar dat daarachter nog een ver land was, waarvan gele bewoners met spleetógen broos aardewerk in Babylon kwamen verkopen! Hij boekstaafde allerlei belangrijke gegevens, die niet alleen voor generaal Horemheb maar evenzeer voor ons van belang zijn.
De sterrekunde stond op hoog peil; sterrewichelarij evenzeer. De geleerden beweerden, dat alles wat op aarde gebeurt reeds in de sterren van ouds af geschreven staat. Zo zagen ze Sinuhe voor een zeer bizonder mens aan, aan wiens geboorte een vreselijk geheim verbonden was. Dat hij zijn geboortedatum niet kon noemen begrepen ze en zeiden: aangespoeld in een mandje, dat dachten we al; dat was ook de grote koning Sargon, die van goddelijke afkomst was.
De Babyloniërs leerden Sinuhe, hoe hij uit papaverzaad slaapmiddelen, bewusteloosheid, ja dodelijk vergif kon verkrijgen; uit hennepzaad ongevoeligheid voor pijn en optreden van visioenen.
In Simyrna kende men geen operaties en geen geneeskrachtige kruiden.
Wel toverij - en dat was een gevaarlijke concurrent voor de artsen. Ze stonden verbaasd van Sinuhe's handigheid met het mes en de grote resultaten daarvan. Zelf konden ze een blinde slechts met zalf, gemaakt uit stof en speeksel, behandelen; Sinuhe deed het met de naald en zei erbij dat het slechts tijdelijk was.
(slot volgt)