TECHNIEK en VERANTWOORDELIJKHEID
1981-06-12
De wetenschap wordt gekenmerkt door de methode van analyse en: abstractie.- Jaargang 25
- nummer 23
De analyse betekent, dat een gegeven probleem of vraag wordt uit-een-gelegd (geanalyseerd) tot meerdere deelproblemen, en dat elk van de deelproblemen afzonderlijk wordt behandeld. De abstractie vervolgens betekent, dat in de behandeling van het gekozen (deel- )probleem wordt afgezien van al datgene dat voor de vraagstelling niet direct van belang is.
Bestudeert een fysicus bijvoorbeeld het vallen van een appel, dan heeft hij geen oog voor vragen betreffende de wijze waarop die appel is ontstaan, is gegroeid, tot rijping komt en tenslotte loskomt van de boom. Hij is uitsluitend geïnteresseerd in het vallen zelf, en in de wetten die voor dat vallen 'als zodanig' gelden; hij Iet op de relatie tussen snelheid en gewicht (of massa) van het vallende voorwerp, terwijl het hem weinig kan schelen dát het een appel is. En wanneer hij onderzoek doelt: naar wat er gebeurt tijdens de aanraking van de appel met de grond, dan is zijn aandacht geheel anders gericht dan die van een collega-bioloog. De fysicus wil weten, welke krachten werkzaam zijn tijdens die aanraking, en welke vervorming( en) daarvan het gevolg zijn. De bioloog daarentegen zal erop uit zijn om te ontdekken wáárdoor 'rot' ontstaat, na zo'n harde confrontatie tussen de appel en de aarde.
In de moderne techniek wordt ook de methode van analyse en abstractie gebruikt, met name tijdens het ontwerpen van een technisch product.
In de hierbij afgebeelde figuur ziet u aangegeven tot welke consequenties deze methode kan leiden, en welke achtereenvolgende stappen daarbij worden 'genomen'.
Stap 1: Voor een stoel bijvoorbeeld betekent di1t,dat de stoel wordt 'uiteengelegd' (in gedachten althans) in de diverse samenstellende onderdelen: poten, zitvlak, rugleuning, evt. armleuningen. Analoog bij een tafel, een huis, een auto...
Dit verschijnsel is te omschrijven als atomisering van een technisch product.
Stap 2: De volgende stap is nu om productonderdelen, die bestemd zijn voor verschillende eindproducten, zodanig op elkaar af te stemmen dat éénzelfde productonderdeel te gebruiken is voor diverse eindproducten. Te denken valt bijvoorbeeld aan de benutting van dezelfde tafelbladen voor verschillende tafels (i.e, op verschillende onderstellen).
Dit verschijnsel is te typeren als neutralisering wat betreft de bestemming, samengaande met en ten dele op basis van standaardisering.
Stap 3: Na de twee eerste stappen doet zich de mogelijkheid voor om de productie van begin tot eind vast re leggen; in welke volgorde, wanneer en waar, welk onderdeel vervaardigd moet worden, om een zo efficiënt mogelijke productie te realiseren.
Bij deze determinering van de productie is de mens niet zelden het sluitstuk van de overwegingen (zie pijl a in figuur).
Stap 4: Is eenmaal de (volg-)orde van de productie vastgelegd, dan ligt het voor de hand en is het op economische gronden welhaast onvermijdelijk, om over te gaan tot een of andere vorm van 'lopende band' productie. Of daarbij in letterlijke zin een lopende band wordt ingevoerd, of slechts in figuurlijke zin, is van ondergeschikt belang.
De kern van de zaak is, dat de bijdrage van de mens aan de productie van begin tot eind, van voor tot achter, is vastgelegd en voorgeschreven, zowel wat betreft de tijd, het tijdstip waarop, als wat betreft de tijdsduur (c.q. de snelheid), alsook wat betreft de plaats, alsook wat betreft de orde en richting van de te maken bewegingen. Voor de productie wordt de arbeid en de mens dus gereduceerd tot zijn functies (zie pijl a in figuur).
Uit dien hoofde verdient voortgaande mechanisering en/of automatisering stellig de voorkeur: als de mens slechts machinale taken heeft te verrichten, dan is het maar beter die over re dragen aan machines (echter, er zijn andere gronden aan te voeren tegen voortgaande mechanisering / automatisering).
Stap 5: In het verlengde van lopende bandwerk ligt het streven naar massaproductie; de investeringen in dure machines kunnen in ruime mate worden terugverdiend (en meer dan dat) door verhoging van de productie. Soms zelfs wordt massaproductie a.h.w. afgedwongen door de technische ontwikkeling: een nieuwe machine is zoveel sneller, dat de fabrikant wel moet geloven aan productieverhoging - of hij wil of niet (vb. papierfabrieken: Okto, KNP, van Gelder ... ) Onmiddellijke nasleep hiervan is weer, dat de fabrikant zijn reclamebudget zal moeten opvoeren, teneinde zijn product(en) te kunnen verkopen; desnoods moet de behoefte aan zijn product (en) maar worden opgeroepen! (zie pijl b in figuur).
Stap 6: Helaas, indien een product in massa wordt verkocht, dan leidt dat tot eentonigheid in de cultuur, tot verlies van verscheidenheid.
Telkens weer en overal op verschillende plaatsen kom Je datzelfde product regen; misschien nog in verschillende kleuren of uitvoeringen, maar tóch ... hetzelfde product.
Des 'te sterker worden de uniformering en nivellering (verlies aan esthetische kwaliteit) van de cultuur, indien meerdere producten in massa worden gefabriceerd: met ali een meubelen, maar ook huizen; niet alleen speelgoed, maar ook auto's, met alleen geluidsapparatuur, maar ook boeken ...
(Ter voorkoming van misverstand, wil ik graag nadrukkelijk opmerken, dat ik heel goed inzie, dat de moderne techniek - mede door de wetenschappelijke basis - vele nieuwe producten heeft opgeleverd, die - althans enigermate - de gesignaleerde tendens tot uniformering en nivellering tegengaan!) Desalniettemin, en dat brengt ons bij de volgende stap ...
Stap 7: ... desalniettemin valt niet te ontkennen, dat het voor een mens - zowel in zijn 'hoedanigheid' van producent als van consument erg moeilijk wordt om zijn vrijheid en uniekheid in creatieve verantwoordelijkheid tot gelding te brengen.
Hoe moeilijk is het niet om aan één van de vele identieke huizen van een nieuwbouwwijk, een 'eigen gezicht' te geven? De architect heeft zelfs de plaats van de eethoek, de zithoek, en (dus ook) van televisie- en telefoontoestel al aan banden gebonden.
En wat betreft het interieur, is de variatie toch ook sterk door de 'heersende trend' beperkt. (Zowel een beperking voor de fabrikant als de koper!) Al met al, mede gelet op de gevolgen van lopende bandwerk (pijl a, me stap 4) en van massaproductie (pijl b, zie stap 5) valt te spreken van een 'Verdinglichung des Menschen', waarbij het u duidelijk zal zijn dat dit begrip 'verdingelijking' een zeer brede strekking heeft.
Stap 8: Ook al zal helt moeilijk bewijsbaar zijn, de gedachte is toch haast onontkoombaar, dat een en ander wel te maken moet hebben met het vóórkomen van 'identiteitscrises' en andere psychische problemen.
Uiteraard zijn daarbij ook andere factoren aan te wijzen, zoals bijvoorbeeld het verdwijnen van (naasten)liefde, het teloor gaan van (sociale) gemeenschappen, de kloof tussen 'wonen' en 'werken', het versdhijnsel 'vertrossing' (i.e. de 'tyrannie van het glazen oog', die menig intermenselijk contact voorkomt of frustreert), etcetera, etcetera.