Zonde is meer dan een misser
2008-09-12
'Waar zou je graag vanaf willen' is een vraag, die rijk is aan antwoorden.- Jaargang 52
- nummer 18
School, zegt de middelbare scholier en iemand die tobt met zijn werk weet het ook wel. En wie zou niet van zijn angsten of minderwaardigheidsgevoelens af willen? Of zijn chronische kwaal. En vergeet de gok-, porno- of nicotineverslaafde niet! Waar zou je graag vanaf willen?
Uiteindelijk misschien wel… van de dood?!
Het is opvallend dat je nog niet eens het eerste hoofdstuk van het Nieuwe Testament uit hoeft te lezen of je krijgt te horen waar Gód ons van af wil hebben. Als het nog niet duidelijk was vanuit het lange Oude Testament, dan wel in de komst van Jezus: God wil zijn volk bevrijden van de zonde, als de angel van alle kwaad (Matteüs 1:21). Niet anders vind je het in het begin van het vierde evangelie: 'Zie het Lam van God, dat de zonde der wereld wegdraagt' (Johannes 1:29).
Passie?
Krijgt God ons mensen in die passie mee, denk je vervolgens? Hoe zit dat bij de gemiddelde Opbouw-lezer?
Verlangt die net zo hartstochtelijk naar vergeving van zonde als naar genezing van ziekte, om iets anders te noemen? 'Beter worden' staat bij ons voor genezen en dat zal toch niet toevallig zijn. De hartstocht naar genezing zit ons in de genen.
Aardig om je eens even te verplaatsen in die verlamde, die door vrienden tot voor de voeten van Jezus werd neergelaten. Wat zou er door je heengaan als Jezus met een woord van vergeving komt, terwijl je al een leven lang naar genezing verlangt (Marcus 2:1-12)?
Raadselachtig
De opening van het Nieuwe Testament correspondeert met het Oude. Ook al gaat het in dat lange eerste testament over alle mogelijke pijn en gebrokenheid, in de opening van het eerste bijbelboek ben je getuige van de zonde, die de wereld binnenkomt - zoals Paulus het later zal zeggen.
Daar zit direct al een hele zware kant aan, namelijk die van de raadselachtigheid.
Waarom liet God dit gebeuren? Waarom bedacht Eva zich niet? Waarom greep Adam niet in? Ik heb geen antwoord op die vragen.
Het is me een raadsel, waarom het zo is gegaan.
Herkenbaar
Sterker nog, de hedendaagse zonde heeft die raadselachtige trekken gehouden. 'Hoe heb ik ooit zo stom kunnen zijn?', zeg je terugkijkend.
'Waarom liet ik me in een driftbui zo gaan?' Waarom .. en vul maar in.
Achteraf voel je je schuldig of schaam je je dood over wat je deed of zei. Achteraf heeft de zonde zoveel onbegrijpelijke kanten. Ook in de wereld om ons heen: Hoe kun je je eigen kind zo verwaarlozen dat het sterft? Hoe kom je er toe om een bom op je rug te binden en jezelf te laten ontploffen in een drukke markt van Bagdad? Waarom groeien twee jaargenoten op, de één als moordend bendeleider en de ander als arts? Of in het groot: hoe kan de wereld de last van al die volkerenmoorden dragen?
Relationeel
Zwaar en complicerend is het vervolgens, dat zonde zo verweven is met het relationele. Ook daarin speelt de bijbel vanaf het begin open kaart. In Genesis 3 merk je direct dat de relatie tussen de twee hoofdrolspelers niet meer is, wat het was. Ze voelen zich ineens ongemakkelijk bij elkaar.
Schaamtegevoelens. Voordat de zonde hun leven binnenkwam voelden ze zich 'gezien' door de ander, nu 'bekeken'. En je leest: 'Daarom regen ze vijgenbladeren aan elkaar en maakten er lendenschorten van'.
Zo zie je het ook in de schilderijen terug (zie: www.biblical-art.com). Het seksuele blijkt een heel gevoelig punt. Maar er is zoveel meer: onzekerheid, angst, onvrede, hebzucht, verslaving, drift. En in al die facetten van de menselijke ontwrichting speelt het relationele.
Wegkruipen
De schaamte tussen mensen is dus het eerste waar je in Genesis 3 op stuit. Je ziet de mensen in hun schulp kruipen voor elkaar - ze konden wel door de grond zakken! Schaamte heeft een soort signaalfunctie in het relationele. Er is ergens iets niet goed. Al is lang niet altijd direct te zeggen waar en hoe het scheef zit.
Geen wonder dat die beweging zich in de ontmoeting met God herhaalt.
De Heer laat het de mens zelf vertellen: 'Ik hoorde u in de tuin en werd bang omdat ik naakt ben, daarom verborg ik me'. Als God een mens opzoekt zie je zo vaak deze beweging.
Het is de beweging van de schaamte: wegkruipen.
Afschuiven
Maar in een volgend moment komt de schuldvraag ter sprake en niet toevallig is het, dat dat gebeurt in de ontmoeting tussen God en mens.
Want als wegkruipen niet meer lukt en het schuldig geweten gaat spreken, zie je een tweede mechanisme.
Je hoort hoe Adam de schuld afschuift op Eva en God en passent ook nog een veeg meegeeft - 'de vrouw, die u me gegeven hebt'. En Eva schuift de schuld ook weer door.
Typisch menselijk, want de slang hoor je niet. Prachtig te zien trouwens op een schilderij van Domenichino (www.biblical-art.com, onder biblical text, Genesis, 3:8-19).
Zonde schept schaamte en schuld en daar is voor een mens niet mee te leven. Dan is het wegkruipen of afschuiven. Die twee mechanismen zijn dagelijkse werkelijk - ook al ben je honderd keer christen.
Wegkruipen of afschuiven. Beide vaak heel subtiel. Als je gaat uitleggen waarom je kwaad of mopperig of chagrijnig werd. Dat de ander ook wel een beetje aanleiding gaf. Of je schuift het op de omstandigheden, die niet meezaten. Achteraf zie je de beide mechanismen vaak scherper dan op het moment zelf. En bij anderen natuurlijk.
Meer dan schutteren
Zonde is te relationeel dan dat je het kunt afdoen als een foutje, een misser of een ongelukkig moment. Zelfs de populaire omschrijving van zonde als 'je doel missen' vind ik te mager vanwege dat relationele. Alsof een zondaar niet meer is dan een schutter, die wat staat te schutteren. Het zal wel waar zijn, dat je met de zonde je doel mist, maar dat is nog niet de helft van het verhaal gelet op de relationele schade, die je aanricht.
En dat niet alleen in het menselijke.
Wat in Genesis 3 ook helder wordt is dat de diepste breuklijnen in de verhouding tussen God en mens liggen.
De breuk met God is de moederbreuk, die zich repeteert in alle andere relaties. Het kwetsende van die breuk is niet te peilen vanaf de menselijke kant. In een volgend artikel kom ik daar op terug.
Relationeel herstel
Het relationele typeert niet alleen manier waarop de zonde de wereld is binnengekomen. Ook de weg van verlossing uit de zonde is door en dood relationeel. Dat is al merkbaar in die onvergetelijke zin, die blijft doorklinken tot aan het eind van de wereldgeschiedenis: 'mens waar ben je'. God zet daar heel persoonlijk zijn tegenoffensief in. Het is initiatief, in plaats van af te wachten en in die zin is God veel meer Pastor dan Hulpverlener. Net zoals Jezus, die kwam om te zoeken en te redden wat verloren is.
Daarbij sluiten ook de eerste maatregelen aan, die God neemt.
Bijvoorbeeld als hij de provisorische bedekking van de mens vervangt door een meer definitieve. Geen weggooibedekking, maar eentje van het duurzame soort, zouden wij nu zeggen. Bijzonder ook, dat God begint te werken aan de schaamtekant.
Dat herken je bij Jezus, die zoveel oog had voor de geschonden waardigheid van mensen, die hij ontmoette.
Drs. Freddy Gerkema is predikant van NGK Amersfoort-Noord en lid van de redactie van Opbouw.