De samenleving verandert… dus ook de kerk en de dominee
2008-09-26
Op welke manier kan het predikantschap binnen de Nederlands Gereformeerde Kerken in de toekomst vormgegeven worden? En wat is de rol van de kerkelijk werker?- Jaargang 52
- nummer 19
Met deze vragen houdt de Commissie Predikantsprofiel (CPP) zich in opdracht van de Landelijke Vergadering (LV) van Zwolle 2007 bezig. Die opdracht kwam er, omdat er vragen leven over de manier waarop het predikantschap vandaag de dag functioneert. Maar wat speelt er eigenlijk in de kerk en in de samenleving dat juist nu die vragen opkomen?
In de maatschappelijke en kerkelijke context waarin we anno 2008 leven, zijn vier belangrijke ontwikkelingen te signaleren - subjectivisme, individualisme, functionalisme en dynamisering - die stuk voor stuk invloed hebben op de kerk in het algemeen en op het predikantschap in het bijzonder.
1) Subjectivisme
Subjectivisme betekent dat mensen zingeving, normen en waarden niet zonder meer kunnen ontlenen aan een vaststaande, objectieve overtuiging buiten zichzelf, bijvoorbeeld in een religie of ideologie. In plaats daarvan moeten zij hun eigen (subjectieve) normen en waarden samenstellen en zelf zin geven aan hun bestaan.
De kerken, als hoeders van een vaststaand, 'objectief' religieus systeem, hebben vaak moeite met dit subjectivisme.
Maar het is goed om te beseffen dat subjectivisme een strategie is van mensen om enig houvast te vinden in de verwarrende veelheid aan informatie en opinies in onze samenleving. Subjectivisme is geen vrije keuze, want in de geëmancipeerde samenleving van vandaag worden mensen geacht mondig te zijn.
Voor de kerken betekent het subjectivisme, dat opnieuw moet worden doordacht wat tot de vaststaande, 'objectieve' kern van de christelijke boodschap behoort en welke bandbreedte aan subjectieve meningen bij deze kern past. Van de predikant en de kerkelijk werker vraagt het subjectivisme vooral een hermeneutische competentie: het vermogen om de christelijke boodschap in samenhang met de mens in zijn huidige context te vertolken.
Individualisme
Individualisme is de maatschappelijke keerzijde van subjectivisme. Omdat mensen zelf de zin van hun bestaan en hun normen en waarden moeten bepalen, zijn traditionele - levensbeschouwelijk ingevulde - levensverbanden grotendeels irrelevant geworden. Mensen binden zich daarom niet langer aan instituties, zoals een politieke partij of een kerk. Zo blijven de van oorsprong levensbeschouwelijke politieke partijen leden verliezen, terwijl de meer vrijblijvende politieke 'bewegingen' (Wilders, Verdonk) juist groeien. Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau blijkt dat dit voor de kerken ook geldt: terwijl de religiositeit in Nederland toeneemt, blijft de betrokkenheid bij de kerken dalen.
Dit probleem wordt waarschijnlijk niet opgelost door van de kansel te verkondigen dat individualisering niet goed is. De leefwereld van mensen is gefragmentariseerd: uiteengevallen in verschillende werelden.
Jongeren blijven daardoor langer dan voorheen op zoek naar hun plek in het leven en verlangen naar een integrerende factor in hun bestaan.
Religieuze ervaring blijkt daarbij een belangrijke rol te spelen. Vervulling van de eigen godsdienstige verlangens is veelal belangrijker dan de geloofsgemeenschap. De band met geloofsgenoten kan tegelijkertijd verschillende vormen aannemen, waarbij de kerk slechts één speler is op de markt, naast bijvoorbeeld een christennetwerk op Hyves.
Het is een enorme opgave voor kerken om zichzelf te hervinden in een geïndividualiseerde en gefragmentariseerde samenleving. Vroeger was geloven vrijwel synoniem voor kerkelijke betrokkenheid. Tegenwoordig is de band tussen geloof en kerk, ook voor overtuigde christenen, minder vanzelfsprekend. Mensen bepalen zelf, welke plek een kerkelijke gemeente in hun beleving van het geloof krijgt.
Voor de predikant is het in deze context een uitdaging om de 'vrijheid van het ambt' opnieuw vorm te geven. Zij of hij is niet de betaalde vertegenwoordiger van een kerkelijk instituut, maar een vrijgestelde verkondiger van het evangelie van Christus voor geïndividualiseerde mensen. De hernieuwde ontdekking van het belang van relaties voor het geloofsleven kan daarbij een stimulans zijn.
Functionalisme
Het gevolg van subjectivisme en individualisme is dat mensen functioneel gaan denken. De vraag 'Wat heb ik eraan?' bepaalt de betrokkenheid bij en de participatie in de samenleving.
Mensen voegen zich niet meer uit een besef van roeping of verplichting naar een vaststaande orde, maar stellen hun individuele ontplooiing voorop.
Voorheen konden predikanten zich beroepen op het vaststaande kader van het ambt om daarmee hun zelfbeeld en gezag te onderbouwen. In de spiritualiteit van predikanten speelden roeping en plichtsbesef een grote rol. Het gezag en de roeping van de predikanten werden door de gemeente (h)erkend. In de overgang naar het functionele denken is de vorm van het ambt blijven bestaan, maar de drager van het ambt kan niet meer verwijzen naar een vanzelfsprekende en vaststaande orde.
Hij of zij is voor (h)erkenning afhankelijk van de geïndividualiseerde gemeenteleden die 'wel iets kunnen' met de preek van de voorganger - of niet. Daarbij speelt niet alleen de hermeneutische competentie een belangrijke rol ('hij kan de boodschap aansprekend overbrengen'), maar ook de authenticiteit van de persoon van de voorganger ('je kunt merken dat zij meent wat ze zegt').
Het functionalisme stelt dus hoge eisen aan de predikant. Daardoor verandert de rol die de predikant vervult in een gemeente. Voorheen combineerde hij in zijn ambt de verhevenheid van het Woord met de nabijheid van een medemens. In het functionele denken wordt de predikant vooral een professional met specifieke competenties. Het is de uitdaging om deze professionalisering van het werk in de kerk zo te sturen dat de eigen positie van het ambt behouden blijft.
Dynamisering
Nog niet zo lang geleden was gearriveerdheid een deugd. Wie eenmaal een bepaalde positie had verkregen, moest deze trouw waarnemen. Een beroepskeuze bracht bepaalde zekerheden met zich mee. Tegenwoordig worden mensen geacht zich blijvend te ontwikkelen. 'Waar sta ik over x jaar?' is voor veel mensen een belangrijke vraag geworden.
Daarnaast zijn veel organisaties in een permanente staat van reorganisatie.
Dit alles brengt een enorme dynamisering van de maatschappij met zich mee.
Te midden van deze dynamiek zoeken veel mensen een rustpunt in de kerk. De kerken hebben echter zelf ook te maken met dynamisering.
Managementtermen zoals 'beleidsplan' en 'visiestuk' doen opgeld in de gemeente. Ook de kerk is niet langer een statisch instituut, maar een organisatie die zich steeds moet ontwikkelen.
De positie van de predikant wordt op twee manieren beïnvloed door de dynamisering van de maatschappij.
Ten eerste zijn er gevolgen voor de competenties: van de predikant worden elementaire vaardigheden op het gebied van gemeenteopbouw en management verwacht. Ten tweede heeft de dynamisering gevolgen voor het persoonlijk functioneren van de predikant. Vroeger gold het predikantschap als een levenslange roeping.
Tegenwoordig is het werk in de kerk voor veel mensen slechts een van de stations op de levensweg, een functie die tijdelijk en/of in deeltijd wordt ingevuld.
Relevant
Bovenstaande analyse maakt duidelijk hoe relevant de maatschappelijke en kerkelijke context is voor de taak van de CPP. Subjectivisme, individualisme, functionalisme en dynamisering hebben een onmiskenbare invloed op onze samenleving, die aan de kerk niet voorbij gaat. Als Commissie Predikantsprofiel zullen we u op de hoogte houden van de visievorming over de toekomst van het predikantschap en de rol van de kerkelijk werker en u waar mogelijk daarbij betrekken.
1) Voor het opstellen van deze notitie zijn we uitgegaan van de aanwezige kennis en kunde van de leden van onze commissie, in het besef dat we daarmee geen uitputtende analyse of literatuurstudie hebben gemaakt. Wel hebben we dankbaar gebruik gemaakt van de bezinning die in andere kerkverbanden al heeft plaatsgevonden. Hierbij denken we vooral aan het rapport van het Deputaatschap Dienst en recht voor de generale synode van de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt 2008, waarin schematisch een groot aantal ontwikkelingen wordt weergegeven.
De Commissie Predikantsprofiel, benoemd door de LV Zwolle 2007, bestaat uit:
• Gijs Bronsveld, predikant van de NGK Doorn en kerndocent aan de NGP;
• Age Romkes, lid van de NGK Ede en docent aan de Christelijke Hogeschool Ede (CHE);
• Sabine van der Heijden, jeugdouderling in de NGK Houten en docent aan de CHE;
• Daniël Timmerman, parttime predikant van de NGK Breukelen;
• Paul Kurpershoek, predikant van de NGK Groningen en journalist bij de EO-radio;
• Wim Louwerse, oud-krijgsmachtpredikant en lid van het bestuur van de NGP;
• Marieke Jellema, die een coach- en consultancypraktijk heeft en betrokken is bij de coaching van predikanten.