Wie begeleidt de predikant?
2008-09-26
Staat u er wel eens bij stil hoe veelzijdig het beroep van predikant is?- Jaargang 52
- nummer 19
Predikanten verzorgen onderwijs, verlenen pastoraat en geven geestelijke hulp bij ziekte en overlijden, ze verzorgen overdenkingen in de zondagse dienst en geven leiding aan de gemeente, zowel organisatorisch als geestelijk.
Een aantal jaren geleden riep dit bij ons de vraag op: de predikant begeleidt mensen, maar wie begeleidt de predikant? We gingen in gesprek met predikanten in rondetafelgesprekken, verzorgden coachgesprekken en organiseerden seminars. En we verbaasden ons.
Spanningsvelden
Want niet alleen de werkzaamheden op zichzelf, zoals het verlenen van zorg, maken het beroep van predikant zwaar. We constateerden ook dat in het beroep diverse spanningsvelden opgesloten liggen, waar predikanten mee worstelen. De meest opvallende zijn te rangschikken rond de volgende vier thema's: - beroep versus roeping; - opleiding versus praktijk; - de verschillende rollen; - het altijd beschikbaar zijn.
In dit artikel gaan we nader op deze thema's in. Waar lopen predikanten tegenaan? Wat kan coaching daarin betekenen? En wat is de rol van de gemeente?
Beroep
Predikanten zul je niet vaak horen over het beroep dat ze hebben, zij oefenen een ambt uit. In het woord ambt ligt besloten dat je je geroepen weet en dienstbaar bent aan God en de kerkelijke gemeente. Je hebt te maken met een verantwoordelijkheid van een hogere orde. Het is om die reden dat het ambt als vrije beroepsgroep wordt aangeduid, vergelijkbaar met kunstenaars en andere onafhankelijke denkers.
Deze roeping impliceert ook dat de betrokken predikant soms een zondagse boodschap brengt (of in het pastoraat feedback geeft) die niet altijd door de ontvangers op prijs wordt gesteld.
Het spanningsveld is dat de predikant enerzijds een ambt vervult, en zich daarom onafhankelijk dient op te stellen, en anderzijds een beroep uitoefent dat dienstbaarheid inhoudt aan de kerkelijke gemeente, waarin hij of zij vakbekwaam behoort te zijn. Waar legt de predikant het accent en wat doet dat met zijn functioneren, populariteit en het ledental van de gemeente?
Opleiding
Een tweede spanningsveld ligt tussen de opleiding en de dagelijkse praktijk.
Predikanten krijgen een gedegen universitaire, wetenschappelijk georiënteerde opleiding, terwijl de praktijk gedomineerd wordt door dagelijks werk onder de mensen. Dat geldt niet alleen voor pastoraat en catechese, maar ook voor de zondagse verkondiging.
In een cultuur waarin beleving, emotie en eigen gevoel leidend zijn, is een theologisch verantwoorde boodschap de gemiddelde kerkganger al gauw te abstract. Aansprekend en met een sterke belevingscomponent, dat zijn de zaken die vandaag de dag gewaardeerd worden. Kortom, is de predikant na het afronden van zijn studie wel klaar om pastoraat te bieden en geestelijke leiding te geven aan een vrijwilligersorganisatie van 400 (NGK) tot 1500 (PKN) deelnemers?
Rollen
Het beroep van predikant is even complex als veelzijdig. Complex omdat een predikant veel verschillende rollen vervult: die van herder (leider), leraar (onderwijs) en pastor (geestelijke hulp).
En het is een veelzijdig beroep omdat deze rollen veel verschillende kwaliteiten vragen. Maar wie is eigenlijk de opdrachtgever van de predikant, en heeft die wel oog voor die verschillende rollen?
Steeds vaker wordt de predikant op zijn functioneren beoordeeld door de kerkenraad, die uit vrijwilligers bestaat en regelmatig niet het opleidingsniveau en de ervaring van de predikant heeft. De kerkenraad vertegenwoordigt de gemeente en deze betaalt het salaris van de predikant en heeft uiteindelijk – weliswaar in de context van het kerkverband - de keuze om een predikant aan te stellen of los te maken. Hoe goed is de kerkenraad in staat om de verschillende rollen te waarderen en de predikant te beoordelen op zijn functioneren? En welke plek krijgt de onafhankelijkheid van de predikant in het functioneringsgesprek?
Beschikbaarheid
Predikanten zijn gewone mensen, die hun werk doorgaans met toewijding doen. Burn-out is echter regelmatig aan de orde. Geen wonder: in de praktijk zeven dagen per week beschikbaar zijn, 's avonds veel van huis, luisteren naar anderen, een ambtsgeheim hebben, zonder dagelijks contact met vakgenoten je vak uitoefenen en je onafhankelijk opstellen is belastend. Een jonge predikant met twee kleine kinderen heeft er daarom voor gekozen een dagelijks telefonisch spreekuur in te stellen voor gemeenteleden. Zij kunnen in dat uur met de predikant bellen, afspraken maken, enz. Uiteraard blijft de predikant beschikbaar voor urgente gevallen. Een eenvoudige maatregel, wellicht het navolgen waard in uw gemeente?
Een ander belastend aspect van het werk van de predikant is dat zijn levenswandel voortdurend langs de openbare meetlat wordt gelegd (“practice what you preach”). De predikant zal zelden het gevoel hebben vrij te zijn. Het glazen huis wordt dikwijls als metafoor gebruikt: alles is zichtbaar.
Coaching
Wij zijn ervan overtuigd dat coaching veel kan betekenen voor predikanten, en niet alleen voor degenen die al zijn vastgelopen op de genoemde spanningsvelden. Een coach helpt de gecoachte effectiever te functioneren door veranderingen in gedrag te stimuleren.
Voor een predikant kan coaching betekenen dat deze als professional beter toegerust wordt of als geroepene zich beter staande kan houden. In het eerste geval wordt de predikant gecoacht op aspecten als aansprekend communiceren, duidelijke lijnen uitzetten, initiatieven nemen, inlevend vermogen aanspreken en goed luisteren. In het tweede geval hebben we het over aspecten als onafhankelijk denken, een eigen geluid geven, in de wind staan, omgaan met conflicten en mensen feedback geven.
De mens achter de predikant
Door middel van coaching helpen we de predikant zicht te krijgen op de genoemde spanningsvelden en ze te benaderen vanuit de drie perspectieven: geroepene, professional en mens.
Door het perspectief ‘mens’ toe te voegen, geloven we dat authenticiteit op de agenda komt en predikanten meer gaan werken vanuit overtuiging en minder vanuit principes over wat hoort en wat moet volgens de traditie van het kerkverband of de gemeente.
En de gemeente?
Predikanten functioneren in een pittige context. Gemeenteleden worden kritischer. Ze hebben minder tijd waardoor er minder vrijwilligers beschikbaar zijn voor eenzelfde aantal taken. Misschien bekruipt de predikant zelfs de vraag of een afname van het aantal kerkleden met zijn functioneren te maken heeft.
Duidelijk is in elk geval dat de druk op de predikant is toegenomen. Het gezag van de predikant lijkt meer en meer afhankelijk te zijn geworden van zijn functioneren, waarmee hij het gevaar loopt afhankelijk te worden van de gemeente en de onafhankelijke positie als geroepene te verliezen.
Herkent u dit?
Naast het coachen van predikanten is het ter discussie stellen van de bestaande structuren en heersende cultuur in de gemeente volgens ons onvermijdelijk. Het is goed als onrealistische opvattingen en verwachtingen die binnen de gemeente leven richting de predikant, bespreekbaar worden. In het beschreven voorbeeld van de predikant die een spreekuur instelde als maatregel om beter te kunnen functioneren, werd deze vervolgens door veel gemeenteleden bestempeld als ´spreekuurtjesdominee´.
Wij dagen u uit om als gemeente mee te denken en te werken aan een discussie over de rolopvatting van de predikant. Hieraan willen wij met onze initiatieven vanuit PastoRaad een waardevolle bijdrage leveren.
Marieke Jellema (lid van de NGK van Apeldoorn) en Ton de Gans (lid van de Marekerk in Leiden) hebben allebei hun eigen coach- en consultancypraktijk. Vanuit dat perspectief belichten ze in dit artikel de rol van de predikant en zijn/haar werkplek (de gemeente). Marieke en Ton hebben PastoRaad (www.pastoraad.nl) opgericht vanuit een persoonlijke betrokkenheid in de overtuiging dat ieders talent ook in de kerk van waarde kan zijn. Hun activiteiten voeren ze uit op non-profit basis.