"Uit werken gerechtvaardigd"
1980-03-21
De onrustbarende ontkerkelijking en verwereldlijking van ons volk, waarover vandaag zoveel gedacht en nog meer geschreven wordt, heeft niet enkel nadelen. Een voordeel is dat ons geloof z'n vanzelfsprekendheid verliest, waardoor het weer meer geloof kan worden, vreemd en onaangepast in de wereld.- Jaargang 24
- nummer 12
Iemand heeft eens gezegd, dat sommige bijbelteksten in kringen waarin het geloof vanzelfsprekend is, zo'n noodlottige bekendheid kunnen hebben.
Zodat het vreemde, het ongehoorde ervan niemand meer opvalt.
Dat is waar.
Zo is het ook waar, dat sommige bijbelteksten bij voorbaat al weinig kans bij ons krijgen om hun oorspronkelijke stem over ons leven te verheffen, omdat ze een rol hebben gespeeld in de kerkgeschiedenis en door die rol haast voor goed gekleurd zijn.
Zo acht ik het waarschijnlijk dat kerkmensen die in de gids de bijbeltekst voor vanmiddag, Jak. 2 : 20-26, hebben zien staan en daarbij het thema van mijn praatje, "door werken gerechtvaardigd", onmiddellijk hebben gedacht: o. die ds gaat 't natuurlijk nog hebben over de kerkhervorming die we de vorige week, 31 oktober, hebben herdacht en hij gaat uiteenzetten dat wat Jakobus hier schrijft over het gerechtvaardigd worden uit de werken, toch niet in strijd is met wat Paulus schrijft over de rechtvaardiging door het geloof en dat Luther, die soms 210 hartverwarmend kon doordraven, zich toch vergiste toen hij de brief van Jakobus juist vanwege dit gedeelte een strooien brief noemde.
Nu, hoe blij wij ook mogen zijn met de kerkhervorming van de zestiende eeuw, dat grote hoogtepunt van de kerkgeschiedenis, waar wij nog van profiteren, van tijd tot tijd moeten wij toch het boek van de kerkgeschiedenis eens helemaal dicht kunnen doen, om alleen de Heilige Schrift te openen en de sprake daarvan te beluisteren, niet met kerkelijke oren, maar met de oren van een belangstellende buitenstaander. Dan kunnen wij soms verrassende ontdekkingen doen.
Jakobus zegt in dit stuk van zijn brief dat ons christelijk geloof meer is dan een mening over de dingen, meer dan een opinie. Dat er daden, dat er een gedrag mee gepaard gaat, 'werken' zogezegd.
Nu zijn er veel mensen die op deze waarheid onmiddellijk afstuiven. Een mening, een opinie, het denken in 't algemeen, vinden ze maar iets vaags; nee, het doen, dát zet zoden aan de dijk. Zo zijn er vandaag ook nogal wat mensen, die bezig zijn van het christelijk geloof af te vallen, maar voor het christelijke doen, goede werken, naastenliefde en w, nog wel een goed woordje over hebben en dat deel van het geloof ook wel willen vasthouden en meenemen. Voor diegenen komt Jakobus' brief met z'n nadruk op de werken zeer gelegen. "Daar kan ik tenminste wat mee" hoor je ze zeggen.
Nu wil ik die radruk van Jakobus op de werken geen ogenblik aantasten.
Maar wel Wil ik een ogenblik letten op de aard van die werken waar Jakobus 't over heeft. Om dan te merken dat 't geloofswerken zijn, d.w.z. een gedrag waar je het geloof geen moment bij kunt wegdenken. Hebt u namelijk wel eens gelet op die twee voorbeelden die. Jakobus noemt? Abraham en Rachab? Twee bekende figuren uit de bijbelse geschiedenis. Maar hier heb je nu het gevaar van die noodlottige bekendheid, waarover ik 't had.
Want Abraham staat in de christelijke gemeente bekend als de vader der gelovigen. Als zodanig is hij omgeven door een sfeer van heiligheid. Daar hoeft hij qij ons niets voor te doen. Zijn daden zijn voor ons vanzelfsprekend goed. En doordoor luisteren we niet eens scherp naar dit voorbeeld van Jakobus over Abraham en zijn geloofswerken. Maar trek die roemruchtheid nu eens een ogenblik van Abraham af en zie hem dan op weg om zijn zoon Isaäk te gaan offeren. Dan is hij toch de kwetsbaarheid zelve? Kan hij rekenen op wereldse bijval, omdat hij als gelogene niet kletst, maar daden stelt"? Nee, als je aan zijn geloof voorbij ziet, is Abraham hier een misdadiger, die uit de ouderlijke macht ontzet moet worden, Ja, die nodig opgesloten moet worden. En opvoedkundigen zeggen dat het verhaal van zijn offer beslist met aan kinderen kan worden doorverteld, Het 'werk' van Abraham door wereldse ogen beschouwd is werkelijk van a tot z onaanvaardbaar. Pas als je zijn geloof deelt, wordt dat anders. Zijn geloof, dat 't God de Here was die dit offer beval en dat 't God de Here was die bij machte was de geofferde Isaäk in het leven terug te brengen, - zoals elders in de Schrift staat. Als je dit geloof uit 't oog verliest, dan is de het werk van vader Abraham volstrekt verwerpelijk'.
Precies 2)0 staat 't met Rachab, die de verspieders in haar huis opnam In de tijd dat Jozua gereed stond, Kanaän binnen te trekken .. Ook zij, Rachab, staat voor bijbelkenners bekend als een geloofsheldin: "door het geloof heeft Rachab ... " Ja, maar trek die roem eens een ogenblik van haar af en probeer eens een momentje met de ogen van de wereld naar haar te kijken. Dan is zij toch een vuile landverraadster, die het volgens normaal oorlogsrecht verdiende om tegen de muur te worden gezet. Wat rechtvaardigde haar doen, haar werk, haar gedrag dan? Alleen het geloof!
Dat ze dus achter die oprukkende vijand Israël de God van hemel en aarde zag, die bezig was voor zijn volk plaats te bereiken en dat voor dat wereldbelangrijke feit elk nationaal gevoel moest wijken. Haar gedrag moet helemaal vanuit dit geloof verklaard worden. Laat je dit geloof buiten beschouwing dan is zij, net als Abraham, een misdadigster, die onze verachting verdient.
Wat wil ik hiermee. zeggen? Dit, dat wij de brief van Jakobus niet kunnen gebruiken om aan ons geloof een wereldse draai te geven. Wereldse draai - ik bedoel dat wij allemaal van tijd tot tijd de neiging hebben om te denken en te zeggen: 'ach, dat geloof van ons, wij ko~en ..er niet mee over in de wereld, Laten wij maar overstappen op de christelijke daden, daarmee zullen wij de mensen meer overtuigen. Maar dan laat Jakobus ons zien, dat geloof en daden zo met elkaar verweven zijn, dat ze niet van elkaar gescheiden kunnen worden. M.a.w. dat de christelijke daad telkens opnieuw weer zo sterk blijkt christelijke daad te zijn, en handelen dat van a tot z door het geloof bepaald IS, dat de wereld het in de verste verte niet herkent en er Zich zelfs met afschuw van afwendt. Door vanuit het geloof te werken zullen wij ons alleen maar bij God, niet bij de wereld kunnen rechtvaardigen.
Inderdaad legt Jakobus. en trouwens de hele bijbel, de nadruk op p.~aktisoh christendom. Maar als wij dat serieus gaan nemen, moeten WIJ er wel op toezien dat dat praktische christendom ook christendom blijft. D.w.z. dat dan telkens zal blijken dat wij ons bij ons handelen laten bepalen door Gods beloften en Gods geboden en niet door mensenbeloften en mensengeboden.
Dan zal ons werken er in de ogen van de wereld vreemd uit komen te zien.
Wij zullen er echt niet acceptabeler door worden. Integendeel, wij zullen er om vervolgd kunnen worden. Als dus Jakobus spreekt over een gerechtvaardigd worden door de werken, moeten wij verstaan dat hij bedoelt: een gerechtvaardigd worden door geloofswerken. En wel: voor God, niet voor de wereld. Wanneer bijvoorbeeld iemand die werkeloos is, een prachtige baan met een dik belegde boterham laat lopen omdat hij in die baan niet tot Gods eer en niet tot bevordering van de komst van Gods Koninkrijk bezig kan zijn, is dat een geloofswerk waarvoor hij niet moet rekenen op waardering van de kant van het ongeloof. Wel is zijn doen bij de hemelse Vader bekend, die 't hem eens in 't openbaar zal vergelden. Zo iemand is dan in gezelschap van Abraham en Rachab. Luisteraars een van de mooiste dingen van onze tijd vind ik, dat wij de bijbel weer' meer historisch trachten te lezen, om zo de oorspronkelijke stem die van de oude teksten uitgaat, zuiver op te vangen, vanuit de situatie waarin zij het eerst geklonken heeft. Daardoor komen de voorbeeld:n van abraham en Rachab, die Jakobus hier noemt, uit hun afgesletenheid als nieuw naar voren en zien we weer hoe zij met hun geloof en hun werken vreemd hebben gestaan in de wereld van hun tijd; vreemd en onaangepast, maar... gerechtvaardigd bij God. En zo is het ook met ons, als wij geloven en als wij ons geloof laten gepaard gaan met werken.