Discussie de Jong - Goudzwaard (4)
1980-04-11
(vervolg antwoord De Jong) - Jaargang 24
- nummer 15
En toch wil ik niet in die algehele neergang berusten. Al verdwijnen de rechtvaardigen, ik weet dat zij zelfs als enkelingen geweldige invloed kunnen hebben. Ook in politieke zin. Bijbelse voorbeelden daarvan zijn Jozef in Egypte en Daniël aan het Perzische hof. Ik gelóóf aan persoonlijke invloed die zeer verstrekkend kan zijn. Alle bemoeienis en zorg die tegenwoordig rondom structuren en systemen zichtbaar worden, brengen mij van dit geloof niet 'af. Al zou de hele samenleving dicht gecomputeriseerd worden, dan nog houd ik vol dat de mens zijn persoonlijke verantwoordelijkheid èn armslag daardoor niet verliest en dat God geweldige dingen door enkelingen kan laten geschieden. Dat is een geloof, ik meen: een bijbels geloof, A1s de mens de opdracht krijgt zelfs aan de duivel weerstand te bieden (1 Petr. 5 : 9), dan leid ik daaruit af dat de menselijke, persoonlijke mogelijkheden bij God zeer hoog aangeschreven staan en dat 's mensen verantwoordelijkheid enorm zwaar belast kan worden. Hier zit ik bij het onderwerp waar jouw tweede vraag· over gaat: de verantwoordelijkheid. Hoewel je ook hier begint met je instemming te betuigen ten aanzien van wat ik daarover beweerd heb, ben ik toch van mening dat jij met die verantwoordelijkheid een heel andere kant op gaat dan ik.
Uitgangspunt van mijn overwegingen is, dat het atoomwapen, tot en met de laatste schrikwekkende ontwikkeling toe, ER IS en uit onze wereld niet meer is weg te denken, als werkelijkheid niet en als mogelijkheid helemaal niet. Dus kan het er alleen nog maar om gaan, dit verschrikkelijke wapen te beheersen.
De leus: de atoomwapens de wereld uit! is daarom onwerkelijk idealisme. Men zou daarvoor de menselijke natuur moeten veranderen. Zolang echter de mens tot alle kwaad geneigd is, zal hij zich van dit verschrikkelijke middel om zijn doel te bereiken altijd trachten te voorzien; altijd, laat staan in crisistijden.
Hier blijkt, hoe beslissend de kijk op de mens is voor heel de problematiek die ons bezig houdt.
Achter veel verzet tegen het atoomwapen zie ik een humanistische mensbeschouwing staan. Volgens deze leer is de goede wil van de mens zo sterk dat men per gezamenlijke afspraak tot afschaffing van de atoomverschrikking zou kunnen komen. Men gelooft daar heilig in. Speciaal in dit land is het humanisme een onbegrensd geloof geworden waarmee men bergen denkt te kunnen verzetten. Intussen berokkent het ons onberekenbare schade. Het zorgt er voor dat men onwillig is de zo broodnodige verantwoordelijkheid voor de wapenbeheersing te stimuleren en op te voeren. Zo vol is men van de afschaffingsgedachte. Men breekt zelfs moedwillig en defaitistisch die verantwoordelijkheid af. Speciaal in Nederland kun je tv-programma's te zien krijgen die zogenaamd over het probleem willen informeren, maar zich in werkelijkheid op de grens van de spionage bevinden (wals het NOS-programma in december van het vorige jaar).
En dat juist vanuit ons land atoomgeheimen naar Pakistan zijn uitgelekt, is niet toevallig. Het humanistische idealisme zorgt hier te lande voor een verregaande slordigheid en is fel gekant tegen de gedachte dat het verantwoordelijkheidsgevoel versterkt moet worden om het atoomwapen te beheersen.
Onlangs door Amersfoort lopend zag ik een bordje: in Soesterberg, dáár liggen ze, de atoomkoppen!
Men gist maar wat, maar de mentaliteit is duidelijk. Ik vind dit alles hoogst onverantwoordelijk en ik zoek naar een standpunt dat hieraan niet de minste voet geeft.
Wat is nu het alternatief voor dit humanisme? Verantwoordelijkheidsbesef dat zich religieus fundeert en zich sterk maakt in God. Laat het spul in handen blijven of komen van mensen die God vrezen en daarom mensen ontzien! Wat jij zegt over het vermogen om onze wereld meervoudig te vernietigen bindt deze noodzaak tot beheersing alleen maar strakker aan. Ook het feit dat door de jongste ontwikkelingen wij naast strategische ook tactische kernwapens hebben, waardoor de atoomdrempel verlaagd is, moet hier genoemd worden. Hoe gemakkelijk kunnen wij nu niet via een geleidelijk gebruik in de escalatiespiraal terecht komen, waarbij zonder dat iemand dat bedoelt opeens met de zwaarste bommen gesmeten wordt! Voor een humanist zijn dat redenen om voor afschaffing te ijveren. Voor een christen, die weet dat afschaffing onmogelijk is (althans in mijn visie), zijn het argumenten om de noodzaak tot beheersing zo krachtig
mogelijk te stellen. En onder beheersing versta ik: het effectief dreigen met deze wapens en - zo nodig - het doelmatig gebruiken ervan, in beide gevallen zonder paniek.
Wie nu tegenwerpt dat de liberalen in ons land toch humanisten zijn en niettemin het atoomwapen willen behouden, zij erop geweren dat het oude liberalisme een humanisme aanhangt dat in z'n mensbeschouwing nogal nuchter en realistisch is. Onder van het christelijk geloof vervreemden evenwel tref je een zeer idealistisch humanisme aan, inderdaad een geloof in de mens dat meent bergen en nog meer te kunnen verzetten. Wij als .
christenen moeten oppassen dat we daar niet ongemerkt door meegezogen worden.
Maar over die verantwoordelijkheid gesproken, kan die dan tot in het oneindige toe belast worden?
Niet tot in het oneindige, is mijn mening, maar wel zeer verregaand.
Wij moeten hier niet te gauw wanhopen. Het defaitisme bedreigt ons, maar wij moeten als christenen daar weerstand aan bieden. Ik heb in mijn preek geweren op wat we liezen in Openbaring 11, waar van de twee getuigen geschreven staat dat zij de macht, de bevoegdheid, hebben om de aarde te slaan met allerlei plagen, zo dikwijls zij willen.
Een geweldige verantwoordelijkheid maak ik hieruit op.
Nu heb ik er begrip voor wanneer iemand zegt dat hem dit Schriftgegeven als argument in het debat wat bizar voorkomt. Hoe moet 't gehanteerd worden? Iets uit de Schrift bewijzen aan de hand van teksten uit het laatste bijbelboek is toch altijd al een wat hachelijk ondernemen geweest. Wel, begrip dus mijnerzijds daarvoor, maar men moet wel het punt van vergelijking goed in het oog houden. Dat is inderdaad alleen maar die verstrekkende bevoegdheid die hier in mensenhanden gelegd wordt. Niet het doel waarvoor die bevoegdheid gebruikt zou moeten worden of het tijdstip waarop of de persoon door wie. Ik heb dus niet willen suggereren dat aan de kerk zoiets als 't atoomzwaard zou zijn gegeven om maar iets absurds te noemen. Maar om nu tegemoet te komen aan degenen die toch niet met dit bijbelgegeven uit de voeten kunnen, zal ik iets anders noemen dat dichterbij staat en ook nog meer zegt. Ik ben zelf dienaar des Woords... Aan mij zijn, overigens in samenwerking met de gemeente, de sleutelen des hemelrijks toevertrouwd (Matth. 16 : 19 en H. Cat. vr. 82 v.v.). Dit is, als je erover nadenkt, een ijselijke verantwoordelijkheid, dat mensenkinderen een instrument hanteren, het evangelie, dat beslist over iemands eeuwig wel of wee. Welnu, als nu aan mensen de sleutelen des hemelrijks in handen worden gelegd, zouden dan wat wel sleutelen des aardrijks lijken te zijn, te zwaar voor hen weren?
Sleutelen des aardrijks? Ja, middelen die lijken te beslissen over de toekomst en het al of niet zijn van deze wereld, (waarover trouwens uiteindelijk God beslist, net als over het eeuwig wel en wee).
De menselijke draagkracht is verbazend groot, zij het niet onbeperkt.
Mits de mens zich daarvoor sterk maakt in GOld. Maar hier ligt. tegelijk het zwakke punt van mijn beschouwing: "de rechtvaardige verdwijnt". En toch ga ik hiervoor niet opzij. Wat kunnen wij anders dan met alle macht werken aan die verantwoordelijkheid en draagkracht? De nood is ons opgelegd, gezien de politieke situatie. Maar natuurlijk, uiteindelijk wordt alles bepaald door de vraag, hoe groot wij het gevaar zien waartegen wij beveiligd moeten worden.
Sommigen denken daarbij uitsluitend aan de communistische ideologie en stellen de vraag of het doel (beveiliging dáártegen) wel opweegt tegen de inzet van het verschrikkelijke middel van het atoomzwaard. Toch is dat een onjuiste vraagstelling. Hadden wij enkel te doen met een foute ideologie dan zou het enige afdoende en ook geoorloofde middel ertegen een gééstelijke weerbaarheid wezen. Maar wij staan tegenover een tot de tanden toe gewápende ideologie. En dat maakt behalve een geestelijke ook een materiële weerbaarheid nodig.
Een vergelijking. In onze cultuur worden vermogensdelicten gelukkig en terecht niet met de dood bestraft, ook niet in landen waar men de doodstraf kent. Toch rukt: de politie bij alarm van een bankoverval uit met wapens die kunnen doden. Dat is niet vanwege het vermogensdelict, maar vanwege de geweldmiddelen waarmee dat vermogensdelict wordt gepleegd.
Afweging van het politionele wapengeweld tegen het vermogensdelict is dan niet ter zake, De wapens waarmee de overvallers zijn toegerust bepalen de uitrusting van de uitrukkende politie. En het is zelfs terecht dat men daarbij van de kant van de politie naar een gewapend overwicht streeft om geen risico's te nemen. Evenmin nu is het ter zake wanneer men bij ons probleem de vraag stelt of er nog wel een doel te verzinnen is dat het gebruik van het kerngeweld rechtvaardigen zou. (Ook jouw vraag naar de zin zie ik in dit licht.) Wij voeden daardoor gemakkelijk een te idealistische kijk op het oorlogsbedrijf alsof het een internationale rechtspleging zou zijn. Dat is het nièt. Oorlog-
en ik bedoel daarmee de verdedigingsoorlog - is het snel en doelmatig uitschakelen van de tegenstander met alle daarvoor nodige middelen. Wie op die middelen moralistisch wil gaan beknibbelen, 'verharmlost' de oorlog. Als een kat in 't nauw zit doet hij rare sprongen. En het is de aanvaller die dat vooraf moet bedenken en daarmee moet rekenen.
Ook wat jij aanhaalt (in de beantwoording van mijn vragen) uit het oorlogsrecht van Deutr. 20 gaat niet op. Er staat daar in vs. 19: "Wanneer gij lange tijd een stad belegert, daartegen strijdende om haar in te nemen..." of (vs. 10): "Wanneer gij een stad nadert om daartegen te strijden ... " Dat wil zeggen, steeds gaat het om een aanvalsoorlog, bijvoorbeeld een strafexpeditie tegen een verafgelegen stad. Het initiatief berustte in zulke gevallen bij Israël en Mozes bindt hier zijn volk op het hart om bij dergelijke gelegenheden maat te houden in de middelen. Je kunt dit niet zo maar overplanten naar situaties waarin een land of een werelddeel zijn vrijheid verdedigt tegen een totalitaire ideologie die met geweld van wapenen wordt opgelegd. Die verdediging wordt terecht met alle macht en middelen gevoerd.
Tenzij de verdediger onzeker is ten aanzien van de vrijheid die hij verdedigt.
En daar precies wringt in het Westen de schoen. De vrijheid wordt hier een leegte; niet meer een vrijheid tót, enkel maar een vrijheid vàn. Dat wordt niet openlijk gezegd, maar wel door ieder gevoeld. Het Westen heeft over zijn vrijheid een kwaad geweten en is daardoor onzeker. Nu, als deze uitholling van de vrijheid verder doorgaat, inderdaad, waarvoor zou je je dan nog verdedigen?
Laat dan de Rus maar komen. De uiteindelijke beslissingen, zo wil ik zeggen, vallen op het levensbeschouwelijke vlak en niet bij de moraal ten aanzien van de verdedigingsmiddelen. Daarom nog eens voor alle duidelijkheid: als het er om gaat een vrije samenleving te beschermen tegen een goddeloze ideologie die zioh gewapenderhand wil vestigen, dan toets ik de verdedigingsmiddelen niet op hun morele houdbaarheid maar uitsluitend op hun doelmatigheid. Een verdedigingsoorlog is nu eenmaal wat anders dan sport met spelregels. Aan het probleem van de noodleugen kun je trouwens zien hoe onmogelijk het is een verdedigingsoorlog vanuit de moraal te benaderen.
Of, ander voorbeeld: je mag van een moeder die haar kind verdedigt, geen fatsoen verwachten.
Zij schopt en krabt en bijt en spuwt, kortom, zij verontwaardigt zich.
Haar deswegen te veroordelen is moralistisch en niet reëel. Omgekeerd, wie zulk geweld verheerlijkt, is natuurlijk totaal mesjogge. Dat zeg ik er om alle misverstand te voorkomen wel bij. Het gaat niet om verheerlijking, noch om goedkeuring, alleen om niet-afkeuring.
Zeker, ik weet dat 't voor sommigen naïef klinkt dat ik aanvals- en verdedigingsoorlog zo scherp uit elkaar houd. Dat kan niet, of niet meer, vindt men. En is ook waar, dat de aanval soms de beste verdediging is. Maar dan spreken we over oorlogstechniek. Wie echter wel eens iets van Lenin gelezen heeft (en hier verwijs ik natuurlijk naar het vele dat prof. C. Veenhof ook in dit blad daarover geschreven heeft) en daarbij ook let op de praktijken van de S.U. sedert de tweede wereldoorlog, die weet zonder enige aarzeling waar - vooral ideologisch dus - de aanvaller zit. Het communisme is een systeem dat openlijk naar wereldheerschappij streeft - met alle middelen. En weliswaar zijn er in het Westen ook gevaarlijke ideologieën, maar juist het feit dat je hier van een meervoud moet spreken, maakt het Westen minder gevaarlijk. Ideologisch is het Westen diffuus, dat wil zeggen, het licht valt hier door matglas, niet door een brandglas. En zie ik verder bij mijn beschouwing niet over het hoofd dat er toch afspraken gemaakt zijn en worden omtrent wapengebruik en wapenverbod, zoals Salt I en II? Zulke verdragen stellen toch paal en perk, ook aan het verdedigen?
Inderdaad, dat bedoelen ze. Toch meen ik dat daarmee de internationale rechtsorde overvraagd wordt. Nog afgezien van de vraag wat deze verdragen voorstellen. Het zijn producten van de wensdroom van de Detente (ontspanning tussen Oost en West). Wat schieten we er mee op, wanneer ten aanzien van een bepaald wapen wordt overeengekomen dat het niet gebruikt zal worden, als men Viervolgens aan beide kanten koortsachtig gaat zoeken naar nieuwe wapens die buiten de clausules vanen? Trouwens, is er ooit een volk op internationaal niveau 'Om berispt dat 't zich met alle middelen (waaronder zeer afschuwelijke) tegen de aanvaller verdedigde? Nog eens, men kan van de verdedigingsoorlog geen Olympische Spelen maken.
Dat is een idealisme dat geen steun vindt in de werkelijkheid. Wie vanuit zijn oorlogszuchtig ideologie aanvalt, moet zich goed bedenken.
Die neemt namelijk de uiteindelijke verantwoordelijkheid voor alle navolgend geweld op zich. Die neemt het zwaard op en moge ook door het zwaard vergaan. Maar wie zich ten uiterste daartegen te weer stelt, moet niet lastig gevallen worden met vragen als: is onze bedenkelijke vrijheid (ook uit christelijk oogpunt bedenkelijke vrijheid) het nog wel waard om met dit of dat middel verdedigd te worden? Want hoe bedenkelijk die vrijheid ook is, de vijand heeft er met zijn poten af te blijven. En daarom moet deze vijand weten, dat hij, als hij zou aanvallen, ontzettende risico's neemt, ook voor zijn weerloze burgers. Trouwens, weerloze burgers?
Rusland is een democratie, naar zij beweert zelfs de beste van de hele wereld. Dat maakt het verschil tussen combattanten en non-combattanten twijfelachtig.
En toch, op het laatste moment, ...gooien? Tot 't uiterste gereed staan en bereid zijn om te gooien - ja.
Maar de uiteindelijke daad? Ook als die door de ander al gedaan is?
Dus het terugslaan? Dat blijft toch de beslissing van dat moment, na afweging van alles. En God zegene degene(n) die deze beslissing nemen moeten).
De HERE zegene hem en behoede hem De HERE doe zijn aangezicht over hem lichten en zij hem genadig De HERE verheffe zijn aangezicht over hem en geve hem vrede.
De mens die deze beslissing moet nemen, te ja of te neen, hij zij een christen, sterk in zijn God. Misschien wordt zo duidelijk wat ik bedoelde toen ik in de preek zei dat er tussen slaan en terugslaan geen automatisme zit. Daar zit een reuzenbeslissing tussen en ieder die zegt dat deze beslissing al van te voren in de computer gedaan is, die geloof ik niet. Het MOET mogelijk zijn det men in of vanuit het Westen met conventionele wapenen een goede zaak verdedigt, dwars door de vijandelijke bedreiging met het uiterste heen, en dat dan, als de vijand z'n bedreiging ten uitvoer legt, het Westen afziet van terugslaan, enkel omdat men op 't allerlaatste ogenblik terugschrikt voor de verantwoordelijkheid van de wereldvernietiging of om een andere reden die van hier uit niet is te voor zien. Het Westen zou dan kunnen ondergaan, maar met een vrij geweten. Voor een christen niet niets. Is dit trouwens niet de situatie, waarin het vertrouwen op Gods bescherming z'n beslissende rol zou mogen spelen?
Tenslotte vraag je of ik niet te lichtvaardig over de militaire dienstplicht schrijf. Omdat er toch situaties kunnen zijn, waarin dienst weigeren meer verantwoord is dan dienst nemen. Welnu, er bestaat in ons land een recht tot dienstweigering, in geval iemand geweldoefening niet over zijn geweten kan verkrijgen. Ik respecteer dat recht. Maar zodra dienstweigering een politieke kleur gaat krijgen, in die zin dat men het hele Westerse stelsel niet waard vindt om verdedigd te worden, dan zeg ik: Wat nu? Met de ene hand dienst weigeren en met de andere hand de sociale uitkeringen vangen? Wel verzet tegen de onrechtvaardige 'Mars' en niet even consequent tegen de onrechtvaardige 'Mammon'? Terwijl die twee zoveel met elkaar te maken hebben en zelfs in elkaar verstrengeld liggen? Mijns inziens is er nog meer reden land en maagschap van Mammon te verlaten dan van 'Mars'. Maar wel 'Mars' en niet 'Mammon', dat gaat natuurlijk niet. Want dat betekent: niet de lasten dragen, maar wel de lusren genieten van de samenleving. Daar kan ik een verantwoord burgerschap in ontdekken, Met beide, de onrechtvaardige 'Mammon' en de 'Onrechtvaardige 'Mars' moeren we werken. Laren we ze beide gebruiken om het goede te doen.
Henk de Jong