Robert Burns
1980-04-24
Een van de bekendste Schotse dichters uit de 18e eeuw was Robert Burns, die leefde van 1759 tot 1796, zo rond de Franse revolutie. Hij was zoon van een keuterboer, drankzuchtig, zwak van Lichaam maar niet eenkennig ten aanzien van vrouwen en werd nauwelijks 37 jaar. Talloze gedichten zijn aan vrouwen gewijd. Voor het boerenwerk was hij even ongeschikt als voor enig ander werk - maar op zijn 16de Jaar had hij Shakespeare, Pope, Locke en Boyle gelezen; laten we zeggen de grote dichters en filosofen. Goed thuis in de Schotse litteratuur (Schotten zijn woordkunstenaars) schreef hij honderden gedichten, meest in Schots dialect. Dat maakte hem populair, Ja beroemd. Hoewel hij twee pachtboerderijen l~et misgaan bracht zijn eerste gedichtenbundel (1786) hem al onder de litteraire aristocratie van de hoofdstad, Zijn tweede bunde'l (1787) stelde hem in staat een huwelijk aan te gaan, dat eveneens prompt misging. Tenslotte werd hij kommies om niet van honger te sterven; dat bracht hem in de school van Joost van den Vondel, - Jaargang 24
- nummer 17
Het Schotse dialect, dat Burns gebruikte en dat hem onsterfelijk maakte, is niet het Schots-Keltisoh of Gaelic - maar inderdaad een onoplosbare substantie uit het oud-Engels, met het aroma van de streek, de historie, en de invloed van het Gaelic. Op de scholen hier leest men een forse moot Burns als een stukje vaderlandse geschiedenis. Op de eilanden verstaat men zijn taal waarschijnlijk nog vlot; op het mainland gebruiken we een speciaal woordenboek (Chambers Scots Dictionary, 1977), dat Burns' woorden toegankelijk maakt; trouwens tevens de taalschat van Ramsay, Ferguson, Walter Scott en Galt.
Burns wist veel van het Jandieven af: hij was ervoor bestemd geweest. In een vers "Mijn vader was een keuterboer" geeft hij een zigeunerachtige autobiografie, geplaatst tegen de landelijke achtergrond. Hoewel hij meest in het Zuidwestelijke laagland leefde (geboren bij Ayr en gestorven in Dumfries) sloegen zijn geestige beschrijvingen van het arme boerenbestaan ook bij de Hooglanders goed aan. Zijn drankzucht maakte hem allerminst onbemind. Eigenlijk weet elke Schot, gelovig, bijgelovig of ongelovig, wel enkele verzen uit Burns' arsenaal te citeren of te zingen. Vandaag geven we u enkele van zijn bekendste verzen door, zo goed mogelijk door ons vertaald. Proef eens van dit gebak.
Het eerste kieren we The Selkirk Grace. Het woord grace wordt vooral gebruikt als dankgebed voor het eten. Dit is een gebed, zoals in het Zuidoostelijke Selkirk traditioneel heet te zijn. De tekst hangt in vele Schotse keukens en wordt nog altijd voor de maaltijd gezegd door de kinderen.
Some hae meat and canna eat.
And some wad eat that want it.
But we hae meat and we can eat:
Sae let the Lord be thank it.
Sommigen hebben voedsel maar kunnen niet eten.
Sommigen missen voedsel, dat ze zouden wensen.
Maar wij hebben eten en we kunnen eten, dus laten we de Heer danken.
Het tweede heet The cotters Saterday Night, het weekeinde van de keuterboer.
Enkele coupletten, die hier volgen, zijn in souvenirwinkels te koop, gedrukt op een handdoek van linnen. Laten we maar meteen vertalen, Om u de sfeer te doen aanvoelen:
De kille Novemberwind blaast luid en boos,
de korte winterdag loopt op een eind.
De bemodderde ossen, klaar met ploegen,
zoeken evenals de vale vlucht kraaien hun slaapplaats.
De keuterboer (cotter), het zwoegen moe,
verlaat zijn werk. Vanavond is zijn weekarbeid klaar.
Hij verzamelt zijn schop, zijn houweel en zijn schoffel
en hoopt op een dag in rust en vrede.
Vermoeid gaat hij over de heide op weg op huis aan:
eindelijk komt zijn eenzame hut in het zicht,
beschermd door een oude boom.
De kleintjes wachten hem op, stappen en wankelen
hem tegemoet, begroeten hem met onverstaanbare blije geluidjes.
Het kleine haardvuur, dat hem tegenlacht,
zijn schone stoep, de lach van zijn bezige vrouw,
de keuvelende jongste op zijn knie,
verdringen zijn vermoeidheid en beklemmende zorgen,
doen hem zijn werk en narigheid vergeten.
Kijk aan, de oudere kinderen komen binnen,
klaar met hun werk bij naburige boeren:
de een van de ploeg, de ander van de kudde,
een derde op kousevoeten, een handige loopjongen in de nabije stad.
De oudste, hun lenny, volgroeid in jeugdige bloei,
met lieide's vonken in de ogen, komt thuis;
misschien om een nieuw jurkje te tonen
of haar zuurverdiende weekloon af te dragen,
waarmee ze haar ouders in 'de moeilijke jaren helpt.
Geen commentaar hierop; alleen dit: het gedicht is al tweehonderd jaar oud en nog springlevend. Dan bet beroemde nationalistische vers Scots Wha Hae, dat Burns achteraf aan de eerste Schotse koning Robert de Bruce in de mond legde, toen die zijn troepen toesprak voor de historische slag bij Bannockburn (1314):
Scots wha hae wi' Wallace bled
Scots, wham Bruce has aften led;
welcome to your gory bed
or to victory!
Now's the day and now's the hour;
see the frontobattle lour;
see approach proud Edward's pow'r,
chains and slavery!
Wha will be a traitor-knave?
Wha can fill a coward's grave?
Wha sae base as be a slave?
Let him turn and flee!
Wha for Scotland's king and law
Freedom's sword will strongly draw,
free-man stand or freeman fa'?
Let him follow me!
By oppression's woes andpains,
by your sons in servile chains,
we will drain our dearest veins,
but they shall be free!
Lay the proud usurpurs low.
Tyrants fall in every foef
Liberty's in every blow,
let us do or die!
Tenslotte helt wereldbekende Auld lang syne, alleen vertaald:
Zou oude vriendschap vergeten worden en niet opgehaald?
Zou oude vriendschap vergeten worden en de dagen van weleer?
(Refrein)
Vanwege vroeger, mijn beste, vanwege vroeger, zullen we een bakje troost nemen, vanwege vroeger!
Wij twee hebben over de heuvels gelopen en de mooiste bloempjes geplukt - maar we hebben veel en ver gezworven sedert de dagen van weleer (refrein).
Wij twee hebben geroeid op de rivier van de 'morgen tot de avond.
Maar veel zeeën hebben tussen ons gestormd, sedert de dagen van weleer (refrein).
Hier is een hand, mijn beste maat, en geef mij ook een hand.
We zullen een echte goede borrel nemen vanwege vroeger (refrein).
En zeker zul je je kroes vullen en zeker doet ik het ook.
En we zullen de oude vriendschap drinken vanwege vroeger. (refrein).
u zou zich vergissen, als u dit gedicht voor een drinklied aanziet. Het is op heel ander niveau in de volksziel ingebed. Het is een verbroederingslied geworden, dat elke volksavond besluit, ook ronder een druppel te veel.
Het eerste couplet wordt hand in hand gezongen, staande in een kring.
Bij het tweede couplet worden de handen beurtelings hoog geheven en neergedaan. Bij het derde worden alle handen kruiselings over de borst gelegd. Bij het vierde komen de helften van de kring zingend elkaar tegemoet en WiIken terug. En andere variaties zijn mogelijk.
Wee degene, die zich aan dit nationaal gebruikzou onttrekken. Hij zou voor een volksvijand worden aangezien. Zo sterk is nog steeds de invloed van Robert Burns, Op de meeste plaatsen wordt nog jaarlijks een Robert Burns-avond gehouden, waar gereciteerd, gezongen, gedanst, gepijpt en haggis gegeten wordt.