Ver van ons bed
1980-05-02
Wie een christen of Jood kwaad doet, tegen hem zal ik zelf (Muhammad) als aanklager verschijnen in de dag des oordeels.- Jaargang 24
- nummer 18
traditie van Muhammad
Bestrijdt degenen die niet in God en de laatste dag geloven alsmede hen die niet hetzelfde voor ongeoorloofd houden wat God en zijn boodschapper (Muhammad) verbieden. Bestrijdt die schrift bezitters die zich niet schikken naar de ware godsdienst, totdat zij onderdanig de schatting betalen.
Soera 9: 29
Hoe staat het met de Christelijke minderheden in moslimlanden? In de voorgaande artikelen hebben we o.a. wat over de historisch gegroeide relaties tussen moslims en christenen gesproken, we hebben ook gezien wat de Koran hierover zegt en er is aandacht geweest voor de situatie van moslims in ons land. In dit (voorlaatste) artikel graag aandacht voor de situatie van Kopten, Maronieten, Oosters Orthodoxen, Assyrische Christenen enz.
De Kerken van het Midden Oosten behoren tot de oudste ter wereld. De Koptische kerk van Egypte claimt de successie van de evangelist Markus, de Syrisch orthodoxe kerk zegt terug te gaan tot Thomas, de Assyrische kerk tot een vierde eeuwse patriarch van Constantinopel, Nestorins.
A'l deze kerken zijn te verdelen in "kerken van Chalcedon" en "andere kerken". Zoals bekend, heeft het Concilie van Chalcedon van 451 geprobeerd het geheimenis van met name het wezen van Christus in een formulering te vangen. In vier ontkenningen probeerde men het unieke van Christus' wezen als de Zoon Gods vast te leggen: Zijn goddelijke en menselijke natuur waren "ongedeeld", "ongescheiden" , "onvermengd" en "onveranderd" .
Het is goed om in een paar woorden de achtergrond van die formulering te schetsen. Arius, een ouderling uit Alexandrië, die rond 300 leefde, had openlijk betwijfeld of Christus wel echt God geweest was. De grote theoloog Athanasius verzette zich heel fel tegen deze visie en wist door het Concilie van Nicea (321) deze opvatting te 'laten veroordelen. Het God-zijn van Christus werd daarna door alle rechtzinnigen aanvaard.
Daarmee was het vraagstuk echter niet definitief opgelost; was Christus, die dus echt Gód was, ook wel echt mèns 'geweest? De patriarch van ConstantinopeI, Nestorius, stelde in de 4e eeuw dat er in Christus twee gescheiden naturen waren geweest; zijn volledig menselijke natuur kreeg daarin nogal wat accent. Een andere groep, geleid door bisschop Cyriilus van Alexandrië en later zijn volgeling Eutyches, ontwikkelde zich tot de zgn. Monofysieten, de aanhangers van de opvatting dat Christus één natuur, namelijk de goddelijke, had gehad. Zij slaagden erin Nestorlus te laten veroordelen. Om prof. Berkhof's boek over de kerkgeschiedenis te citeren: "De Zoon Gods, zeiden ze, sloeg de menselijke natuur om zich heen als een kleed... Eutyches verkondigde de opvatting dat Christus slechts één natuur had, en dat het menselijke daarin zo van het goddelijke was doordrongen, dat het nog slechts in schijn onze menselijkheid was.
Tegenover Eutyches spreekt Chalcedon over "onvermengd en onveranderd", terwijl de formulering "ongedeeld en ongescheiden" tegenover Nestorius worelt aangehaald." Deze poging om evenwichtig over Christus' wezen te spreken was echter geenszins het einde van alle tegenspraak. In de vierde eeuw scheidde zich de Perzische kerk af, die Nestorius' leer aanhing, terwijl een eeuw later de monofysieten de band met de Orthodoxe kerk verbraken: de Armenen, Kopten uit Abessinië en Egypte, alsook de Syriërs scheidden ziohaf,
Rond 1050 ontstond het "Schisma", de scheiding tussen de Kerken van het Oosten en het Westen. De Kruistochten die vanaf ongeveer 1100 plaatsvonden, waren een eeuw later rechtstreeks tegen de Byzantijnse macht gericht - in 1204 werd Byzantium door Kruisvaarders veroverd en geplunderd. Dezen stichtten er hun "Latijnse Koninkrijk" dat een kopt leven beschoren was. Een blijvend gevolg van deze gebeurtenissen is echter de scheiding tussen de Byzantium trouw gebleven "Grieks Orthodoxen"
en de op Rome gerichte Latijnse Christenen, die we ook onder de naam Maronieten kennen.
In de vorige eeuw is er door Protestanten nogal wat zendingswerk verricht, zodat er in sommige streken van het Midden Oosten, b.v. in Iran, een aanzienlijke groep Anglicanen bestaat. In Israël heb ik echter ook (kleine) groepen Baptisten en Vergadering der Gelovigen-mensen ontmoet.
De kerkelijke situatie in het Midden Oosten LS dus nogal geschakeerd; de onderlinge verschillen zijn in sommige gevallen 'al zo'n 15 eeuwen oud...
Datzelfde betreft de sociale en economische status van deze christelijke minderheden - niet alleen veroorzaakt door de variërende houdingen van b.v. Syrische, Turkse, Iraanse of Egyptische regeringen, maar ook door de verschillende opstelling van deze kerken tegenover de Islam. De Maronieten, om hier even een voorbeeld te geven, zijn steeds op "Rome" betrokken geweest. Zo wonen veelal in Libanon en vertegenwoordigen daar het pro-westerse element. De Grieks Orthodoxen zijn echter zich steeds erg bewust van hun "Arabische" achtergrond. Niet alleen hebben ze geregeld vooraan gestaan bij nationalistische opstanden tegenover de Westerse koloniale mogendheden, ze staan ook bij het Palestijnse probleem vaak aan de kant van hun islamitische mede-Arabieren. Zo verteIt prof. Wessels, aan wie ik een deel van deze gegevens ontleen (zie literatuuropgave) dat zowel de stichter van de Iraakse Ba'ath partij (meestal fel antiwesters) als ook de leider van het Front voor de Bevrijding van Palestina, (de ook bij ons bekend beruchte dr George Habasj), Grieksorthodox zijn. Hij voegt eraan toe dat de steun voor deze laatste beweging mogelijk aanmerkelijk groter zou zijn, als Habasj "Ahmed" geheten had en een moslim was ... (p. 102).
De Grieks-orthodoxen voelen zich allereerst Arabier en gaan soms vrij ver in hun identificatie met de Islamitische medeburgers en de Islamitische cultuur. Ze zijn anti-koloniaal en antiwesters. De Maronieten, traditioneel door Frankrijk gesteund, zijn prowesters en anti-Palestijns. Er is dus géén eenduidigheid in politieke stellingname. Dat zoiets ook hun religieuze positie treft laat zich indenken. Maronieten hadden het tot voor kort vrij gemakkelijk - 2'Jevormen in het (destijds door de Fransen opgezette) staatje Libanon ongeveer de helft van de bevolking. Elke regering bestond altijd voor ongeveer de helft uit Maronieten. De toestroom van Palestijnen uit Jordanië, daar rond 1971 verdreven, vormde het voorspel op de Libanese tragedie.
Waren de Maronieten relatief veilig voor Islamitische dreiging, anders was het met de Armeniërs die - sinds hun betrokkenheid bij de Kruistochten acht eeuwen geleden! - met grote argwaan bekeken zijn. In de eerste twintig jaar van onze eeuw zijn er meerdere miljoenen Armeniërs in Turkije bruut vermoord, terwijl} tienduizenden anderen gevlucht zijn, naar het Westen of naar andere streken van het Midden Oosten. Ze zijn een permanent vervolgde minderheid geworden.
Hetzelfde geldt ook, zelfs in heel sterke mate, voor de Nestorianen, die al in de vierde eeuw de "Orthodoxie" de rug toekeerden. Deze groep is al vele jaren het doelwit van felle acties van Moslims, waarbij religieuze en politiek-economische motieven samengaan. In een sober, maar toch wel indrukwekkend boek vertelt de Nederlandse journalist Albert Stol over de 15 eeuwen Nestoriaanse historie. Het verhaal is te gedetailleerd en complex om zich hier kort te laren samenvatten.
Niettemin leren we eruit dat de Nestorianen vóór de achtste eeuw al het Evangelie verspreid hadden in Iran, Afghanistan, India en China. Relieken van hun aanwezigheid in China 'zijn in de 17e eeuw door Spaanse missionarissen <aangetroffen. Geen enkele groepering heeft mogelijk méér aan zendingswerk gedaan - zodat het verwijt dat "die Oosterse kerken" eigenlijk niets voorstellen, geen missionair elan hebben en zo, met enige argwaan moet worden bekeken! Na die enorme Moei werden Nestoriaanse zendings- en cultuur centra overspoeld door Mongoolse horden, van Djengis Khan (12e eeuw) en Timoer Lenk (14e eeuw). Deze laatste is een van de meest gevreesde veroveraars en "bloedvergieters" aller tijden. De opmars van de Islam naar het Oosten deed hun "geestelijk imperium" afbrokkelen, zodat ze tenslotte een duidelijke minderheid werden, strevend naar religieuze, culturele en politieke autonomie in een gebied dat ligt in het huidige Iran, Irak en Turkije. Stol vertelt het hele verhaal, onvoorstelbare ontbering, verregaande trouweloosheid van vele "spelers" in het politieke spel en de intense haat en afkeer die gegroeid is tussen Nestoriaanse christenen 'enerzijds, en Koerden, Irakezen en Syriërs anderzijds.
Hij vertelt ook van de tragische rol die “zendingsnaijver" van Engelsen, Amerikanen en Russen heeft gespeeld - hoe omstandigheden ontstonden die de Nestorianen in hun omgeving onmogelijk maakten. De slachting van tienduizenden was het gevolg, voor een groot deel in onze eeuw! Wie in het Westen weet hier iets van? Welke Christen is op de hoogte van de kerkgeschiedenis in landen buiten Europa? (en natuurlijk kun je zeggen: het waren ketters...)
Onvoorstelbaar leed bij Armenen en Nestorianen. Toenemend leed (ondergaan èn aangericht) bij Maronieten. Grieks-orthodoxen die zich redelijk kunnen handhaven in hun omgeving (tegen welke prijs is moeilijk te zeggen). Blijven over de Kopten in Egypte, een minderheid van zo'n 5 tot 7 miljoen mensen op een bevolking van bijna 40 miljoen. De kerk die de eerste kluizenaars, kloosterlingen en pilaarheiligen heeft opgeleverd.
Als monofysitisohe kerk ervaart ze toch de steun van meerdere protestantse zendelingen en kerken. De laatste jaren is er, blijkens berichten, een sterke geestelijke opleving te bespeuren. Door een bepaalde "evangelische" priester zijn er geregeld "bijbeIstudies" gegeven voor een gehoor van vele duizenden mensen. (Daar kwam trouwens wel oppositie van de kerkelijke hiërarchie tegen; patriarch Shenouda bleek niet onverdeeld blij met deze ontwikkelingen.) Tegelijkertijd horen we van een herleving van' het kluizenaarswezen; een aantal tijdgenoten heeft zich weer in de Egyptische woestijn teruggetrokken, al of niet het "paalzitten" beoefenend. De kerk in Egypte is relatief vrij, hoewel leden van de "Moslim Broederschap" nogal tegen haar proberen te ageren.
De situatie van de verschillende Christelijke minderheden verschilt dus nogal. Dat neemt niet weg dat in elk moslimland de christenen tweederangs burgers zijn. Vlak na Mohammeds dood wilde Kalief Omar hen al de jizya, het hoofdgeld, laten betalen. Christenen mochten en mogen hun eigen geloof behouden, maar mogen met moslims feitelijk niet over hun geloof praten. Bij hun "djimmi" -status behoorde ook het opzij gaan, als er een moslim langs kwam. Kerken mochten niet worden gebouwd; hoogstens mocht men oude gebouwen opknappen. Ook mochten kerken geen torens hebben hoger dan minaretten. De Christenen waren tweederangs burgers, ondergebracht in het zgn. milletstelsel. Dat hield in dat men in het grote Ottomaanse (Turkse) Rijk onder de religieuze en politieke heerschappij viel van de eigen patriarch. Naar ik heb begrepen, vormden zo de Nestorianen hun eigen millet in het rijk, en de Armeniërs, en de Kopten etc. Men was niet onderworpen aan lokaal of regionaal bestuur, maar primair was men lid van een bepaalde volksgroep die vanuit Istanboel, door de eigen patriarch, katholikos etc.
bestuurd en eventueel berecht werd - uiteraard onder toezicht van de sultan en diens regering. De nederlaag van het Turkse rijk dat zich in de Eerste Wereldoorlog met Duitsland en Oostenrijk verbonden had, gaf aanleiding tot o.a. een verdeling van het rijk onder westerse koloniale mogendheden èn tot het verval van het millet-systeem. Men werd nu een (meestal kleine) minderheid in 'n gebied; de mate waarin men net nationalistische streven van de islamitische meerderheid wist te volgen was vaak bepalend voor de mate waarin men in de nieuwe samenleving rechten had. Zoals al gezegd, Armeniërs en Nestorlanen tastten volledig mis - werden voor "lakeien van het Imperialisme" aangezien en hadden geen leven; Grieks-Orthodoxen raakten veel minder van hun omgeving vervreemd en kregen een zekere status.
Nog kort iets over de Protestanten in dit gebied. Kleine Anglicaanse of Baptisten gemeentes zijn aanwezig in verschillende landen, m.n. Iran. De Anglicaanse kerk heeft daar drie bisdommen, een aantal ziekenhuizen etc. Het prowesterse bewind van de sjah gaf hun de gelegenheid zich vrijelijk te manifesteren en ontplooien. De situatie onder Chomeiny is tamelijk ànders; revolutionaire gardisten hebben veelal de kerken, kantoren en klinieken overgenomen. De christenen vrezen krasse maatregelen tegen hen, die immers banden met het Westen hebben.
In het verleden was duidelijk te constateren dat een zekere "tolerantie" van Christelijke minderheden niet identiek was met vrijheid. In sommige gebieden moet worden verwacht dat ook die traditionele tolerantie verdwijnen zal. De ulama, islamitische geestelijken hebben, op een conferentie in Algiers, in 1973, al gesteld dat zendingswerk een "hypotheek van anti-islamitische kolonialisme" is. (Wessels, p. 98). Christelijke dorpen in Libanon werden in maart 1976 aangevallen onder kreten als "jihad", heilige oorlog (niet dat alleen moslims geweld bedreven hebben) ...) Christenen in het Midden Oosten geven tegenwoordig meer neutrale, minder westerse, namen. In plaats van namen die direkt als niet-islamitisch herkenbaar waren, geven ze hun kinderen namen als Jalal (Verhevene) of Jawad (edelmoedig). Het aantal christenen in het Midden Oosten neemt gestaag af, vermeldt Wessels (p. 99). De druk om geen zending te bedrijven neemt toe; Westerse zendelingen worden in toenemende mate geweerd. Het gevolg: een vijfde van de wereldbevolking mag geen niet-islamitisch geluid aanhoren, óók niet als het de persoon van Jezus betreft, die in de Islam een grote plaats krijgt - als de Grootste onder de mensen.
Literatuur
Van veel nut vond ik het boek van Antonie Wessels De Nieuwe Arabische Mens, 1977, 118 pag. Ten Have, Baarn. Sprekend over veranderingen in het Arabisch bewustzijn vermeldt hij interessante gegevens over de kerken in het gebied. De prijs is f 15,-, niet teveel voor dit belangwekkende boek., Heel anders maar niet minder indrukwekkend vond ik het boek De Nestorianen van Albert Stol, uitgekomen bij Wever in Franeker. (160 pag., prijs f 16,90). In detail bespreekt Stol het Lot van een christenvolk dat, menselijk gesproken, tot de ondergang gedoemd is. Goed om te lezen voor iedèr die de Wereldkerk en haar geschiedenis ter harte gaat.
Van deze serie over de Islam wordt (voor intern gebruik op de R.B.S.) een aantal overdrukken gemaakt. Wie eventueel daarvoor interesse heeft, wordt verzocht binnen een week dit te melden bij de schrijver; p/a Brugakker 36-22,3704 LP Zeist. De prijs is maximaal f 4,- per stuk.