De toon van de taal en de kleur van woorden
1983-08-26
De vertalers van de GNB stellen zich ten doel "dat de vertaalde tekst zoveel mogelijk dezelfde indruk maakt ...als de oorspronkelijke tekst". Daarbij achten zij "ook de toon van de taal en de kleur van de woorden uitermate belangrijk" (zie vorig artikel van 24 juni).- Jaargang 27
- nummer 31
Wie de moeite neemt de vertaling in de eerste uitgave van "Groot Nieuws voor u" in 1972 te vergelijken met de herziene tekst in 1977 en vervolgens met de tekst in de GNB van 1983, constateert al spoedig dat zij aan dit aspect van hun werk voortdurend grote aandacht en zorg besteden. Een voorbeeld uit een Evangelie en uit een Brief van Paulus, vrij willekeurig gekozen, kunnen u dit duidelijk maken. Tevens blijkt dan waarom het gaat bij dit punt. Als u weer de u vertrouwde vertaling ernaast legt, merkt u ook het geheel andersoortig karakter van de GNB-vertaling.
Johannes 2 : 23-25
1972
23 Tijdens het paasfeest was hij (Jezus) in Jeruzalem, en bij het zien van al die machtige draden van hem kwamen velen tot geloof in hem.
24 Maar Jezus liet zich niet met hen in, want hij kende de mensen maar al te goed.
25 De mens had geen geheimen voor hem; hij wist wat er in het hart van een mens omgaat.
1977 (veranderingen in cursieve druk)
23 Tijdens het paasfeest was hij in Jeruzalem, en bij het zien van al die machtige daden van hem kwamen velen tot geloof in hem.
24 Maar Jezus gaf hun zijn vertrouwen niet, want hij kende de mensen maar al te goed.
25 De mens had geen geheimen voor hem; hij wist zelf heel goed wat er in een mens omgaat.
1983 GNB alleen wijzigingen in vs. 23.
23 ... en bij het zien van zijn machtige daden kwamen velen tot geloof in zijn naam.
U ziet, de misschien wat al te vlotte vertaling, van 1972 wordt geleidelijk weer wat dichter bij het oorspronkelijk gebracht, De veranderingen in 1983tenminste zijn uitsluitend een kwestie van nauwkeurig weergeven van de grondtekst. Een gunstig neveneffect is, dat de onprettige werking van 'van hem' en 'in hem' geheel verdwijnt. Ingrijpend en terecht is de wijziging in 1977 van "Jezus liet zich niet met hen in" in "Jezus gaf hun zijn vertrouwen niet". Want als Lucas zegt (19 : 10), dat "de Mensenzoon is gekomen om te zoeken en te redden wat verloren is gegaan", dan kan Johannes niet van Hem verklaren: "Hij liet zich niet in" met mensen "die: tot geloof kwamen in zijn naam". Dit moest worden rechtgezet. Overigens blijft er ook na dit alles nog iets te wensen over. In het oorspronkelijk is er een nauw verband, een wisselwerking tussen 'kwamen tot geloof' en 'gaf hun zijn vertrouwen met'. Want, in het Grieks wordt voor 'gelovigen' en 'vertrouwen' hetzelfde werkwoord gebruikt. Geloven is immers vertrouwen! Zo komen in de Griekse tekst de mensen en Jezus scherp tegenover elkaar te staan. Zij kwamen tot geloof, Jezus gaf ...zijn vertrouwen niet. We moeten erkennen: hier heeft het Grieks een mogelijkheid, die het Nederlands ons niet kan bieden. In Rom. 3 : 3 is er wel een oplossing. De Statenvertaling zocht het in de verkeerde richting: "zal hun ongelovigheid het geloof van God te niet doen?". Immers voor het verstaan van 'het geloof van God' was onmisbaar de kanttekening: d.i. de trouw en de waarheid van God. Latere vertalingen hebben alle: "zal hun ontrouw de trouw van God te niet doen?" Op onze plaats kan wel de tegenoverstelling van de mensen en Jezus scherper worden aangegeven, door te vertalen: Maar Jezus van zijn kant gaf hun zijn vertrouwen niet. Bovendien is dit aan te bevelen, omdat er eigenlijk staat: Jezus zelf gaf ...Ja, en het is wat vreemd, dat in 1977 in vers 25 het in 1972 verwaarloosde 'zelf' wel wordt opgenomen, al past het daar met zo best vanwege de vrije vertaling van het eerste deel van rut vers. Want de bedoeling van vs. 25 is: Iemand' anders behoefde het Jezus met te vertellen, Hij wist het zelf wel. Maar na de vertaling: "De mens had geen geheimen voor hem" heeft daarna 'zelf' geen wezenlijke inhoud meer. En ook zou ik nog wel willen pleiten voor het behoud van 'allen' in vs. 24, zoals Anne de Vries in zijn vertaling doet: "Want hij kende ze allemaal veel te goed". Dat 'allen' staat echt in de grondtekst en geeft toch wel een andere kleur aan het geheel.
Galaten 1 : 11·15
De wijzigingen in dit gedeelte zijn in 1983 aangebracht. We vergelijken dus de herziene druk' van 1977 en de GNB.
1977
11 U dient het volgende goed te weten, broeders: het evangelie dat ik verkondigd heb, is geen zaak waarover mensen beslissen.
12 Het is me ook niet doorgegeven of geleerd door een mens, nee, het is me onthuld door Jezus Christus.
13 Men heeft u natuurlijk verteld hoe ik vroeger als Jood geleefd heb en hoe ik de kerk van God verwoed vervolgd en uitgeroeid heb.
14 Velen van mijn klasgenoten was ik ver vooruit in de Joodse leer en ik was overijverig waar het ging om de overleveringen van het voorgeslacht.
1983 GNB (veranderingen in cursieve druk)
11U dient het volgende goed te weten, broeders en zusters; het evangelie dat ik verkondig heb, is geen zaak van mensen afkomstig.
12 Ik heb het ook niet ontvangen of geleerd door een mens, nee, het is me onthuld door Jezus Christus,
13 U hebt natuurlijk horen vertellen hoe ik vroeger als Jood geleefd heb en hoe ik de kerk van God verwoed trachtte te vervolgen en uit te roeien.
14 Velen van mijn leeftijdgenoten was ik ver vooruit in de joodse leer en ik was overijverig waar het ging om de overleveringen van het voorgeslacht.
De aanspraak: 'broeders en zusters' is pas in 1983 toegepast. Ik moest er wel even aan wennen: Je krijgt ietwat het gevoel dat toegegeven wordt aan een moderne levenshouding, die misschien van voorbijgaande aard is. Maar daarvan ben ik geheel teruggekomen. Als Paulus in zijn brieven zich richt tot een gemeente, spreekt hij ze uiteraard in die tijd aan als broeders. Maar loopt in onze tijd daarmee niet volkomen parallel de aanspraak van de gemeente als broeders en zusters?
Dat past geheel in de sociale structuur waarin we leven. Wel geloof ik, dat pogingen om in navolging van het gebruikelijke 'dames en heren' nu ook de gemeente aan te spreken als 'zusters en broeders' in strijd zijn met een natuurlijke ontwikkeling en dus af te raden.
"Van mensen afkomstig" is stellig een verbetering voor "waarover mensen beslissen". En het is een poging om de betekenis van de letterlijke vertaling "naar de mens" voor ons begrijpelijker te maken. In de verzen 12 en 13 probeert de GNB weer wat dichter bij het oorspronkelijk te blijven dan in 1977 het geval was. Toen verdween de figuur van Paulus geheel uit het zicht, terwijl in het Grieks 'ik' juist sterke nadruk heeft. Ook "men heeft u natuurlijk verteld" kon moeilijk gehandhaafd blijven. Het hield méér in dan uit het oorspronkelijk valt af te leiden. Er staat nl. eenvoudig: "Want u hebt gehoord ... " Het is dus mogelijk dat Paulus er zelf wel bij hen over gesproken heeft. In ieder geval was het een zeer bekend feit (vgl. ook vs. 23). Maar "men heeft u natuurlijk verteld" wekt veeleer de gedachte, dat anderen met een bepaalde bedoeling dit zouden hebben verteld. En dan is er te veel ingelegd .. Zelfs" U hebt natuurlijk horen vertellen" suggereert m.i. nog iets te veel. Ten slotte, "trachtte vervolgen en uit te roeien" is inderdaad een zuiverder weergave van het Grieks en (dus) ook begrijpelijker dan "vervolgt en uitgeroeid heb".
In vs. 14 is de algemenere term ‘leeftijdgenoten’ beter dan het eerst gebruikte 'klasgenoten', al vind ik het woord zelf nu niet zo gewoon. Het is waarschijnlijk gekozen, omdat men het woord 'klasgenoten' wilde vervangen. Maar juist bij een wat vrije weergave verdient toch de vertaling van Anne de Vries overweging: "in de Joodse leer was ik beter thuis dan de meeste andere Joden van mijn leeftijd." Heel gewoon Nederlands, dat alle elementen goed weergeeft.