Simpel kerstlied *)
1979-01-19
Als het waar is, dat eenvoud kenmerk van het ware is - dan geldt dat voor een simpel kerstlied, dat op de Hebriden is ontstaan. Het lied is hier algemeen bekend en wordt in alle kerken en in alle kerstzang-samenkomsten gezongen. Het is ontroerend in zijn eenvoud. Laat me u er iets meer van vertellen, dan zult u zien dat het geen sentimenteel Vieux Noel is, geen Weihnachtslied met nylon engelenhaar en geen gewoon Carol.- Jaargang 23
- nummer 3
Het lied heet "Child in the Manger" (Kind in de kribbe) en het komt in het kerkelijk liedboek voor: in de Tweede Editie onder nummer 53 en in de Derde Editie onder nummer 180. (De 2e editie is van 1927 en kan vergeleken worden met de Hervormde bundel van 1938; de 3e editie is van 1973 en gelijkt op het Algemeen Liedboek.) U hebt al eens gelezen, dat veel kerkelijke melodieën hier een eigen naam hebben: ontleend aan de componist, aan een persoon die in het lied genoemd wordt, of aan de plaats waar het het eerst werd gezongen. Dit lied is tot in Afrika en Australië bekend als de .Bunessan". Dat wil zeggen dat de melodie ontstaan is in het plaatsje Bunessan op het eiland Mull, ergens in het Zuidwesten, aan de Ross (landtong) of Mull.
Zo'n eiland-melodie heeft een eigen karakter: het langzame, ietwat slepende en toch zo melodieuze karakter van vissers, van mensen die voor hun dagelijks brood de ongewisse zee op moeten, die nooit zeker zijn van een behouden terugkomst. Die melodie heeft ook iets van de zeemansvrouwen, die vandaag bruid, morgen weduwe kunnen zijn. De Hebridenbevolking is een ernstig slag mensen: die nadenken over tijd en eeuwigheid; die verder zien dan hun neus lang is; die achter de vluchtige verschijnselen de diepere geestelijke achtergronden herkennen. En als deze mensen gaan zingen komt die hele geestelijke inhoud voorzichtig los: in een driedelige maat, sterk aan een motief gebonden, wel melodieus maar strak ritmisch en zonder uitspattinkjes. De componist is natuurlijk onbekend - de dichteres van het lied is nauwelijks bekend.
Ja, nauwelijks bekend is de dichteres. De beide genoemde uitgaven van het kerkelijk liedboek noemen haar naam Mary Macdonald en duiden haar levensjaren aan als 1817 tot circa 1890. Beide cijfers zijn fout: de gedenksteen die u bij Bunessan op MuIl aantreft noemt haar jaren: 1780 tot 1872. Wel geeft het Church Hymnary aan, dat het lied vertaald is door Lachlan Macbean (1853-1931), in wiens berijming het gezongen wordt en hier weergegeven is. Vertaald? Jawel, want Mary dichtte haar lied in het Gaelic, de vierduizend jaar oude taal die op de eilanden meestal nog voertaal is.
En nu geven wij u het kerstlied van Mary Macdonald weer: in het Engels en door ons metrisch vertaald, zonder poging tot rijm:
Child in the manger, Kind in de kribbe,
Infant of Mary; Prins van Maria,
outcast and stranger paria en vreemde
Lord of all! Heer van 't heelal!
Child who inherits Kindje, dat wegdraagt
all our transgressions, al onze zonden,
all our demerits al onze fouten
on him fall. komen op Hem.
Once the most holy Eenmaal het heilige
Child of salvation Kind van verlossing,
gently and lowly lief'lijk, eenvoudig,
lived below; leefde het op aard;
- now, as our glorious - zie nu ons aller
Mighty Redeemer, rijke Verlosser
see Him victorious glorieus vellen
o'er each foe. wie Hem weerstaat.
Prophets foretold Him Zieners voorzegden
.. Infant of wonder; wonderlijk Kindje,
angels behold Him engelen aanschouwen
on His throne; Hem op zijn troon.
worthy our Saviour Onze Verlosser
of all their praises, gelden hun zangen
happy for ever en wie van Hem is
are His own. viert eeuwig feest.
Heel Schotland kent de melodie, zoals ook de tekst van dit lied. We schrijven haar voor u uit - dan kunt u meeneurieën. Ofschoon de wijs ook voor enkele andere liederen gebruikt wordt, zit de tekst van Mary er onlosmakelijk aan verbonden. Als u "Schots denkt" merkt u, dat de melodie als voor de bagpipe is geschreven: alle tonen kunnen door de doedelzak gespeeld worden en heel de melodie verdraagt gaarne de doorklinkende grondtoon. Zelfs een eenvoudige meerstemmige zetting kan op de orgelpunt van de doedelzak gespeeld worden:
Als u ooit naar het heilige eiland Ione gaat, zult u waarschijnlijk over Mull gaan. Of u nu de Noordelijke kustweg neemt (en later door het binnenland steekt) - dan wel de Zuidelijke binnenweg neemt (en later de kustweg volgt) in beide gevallen komt u door het dorpje Bunessan.
Langs de eerste weg werden in vroeger eeuwen de tientallen Schotse koningen en hertogen vervoerd, die op het heilige eiland begraven werden.
In Bunessan moeten de vrouwen en kinderen aan de weg hebben gestaan: ze zagen de adel van de clans voorbijtrekken, keer op keer. Ze waren vertrouwd met aanzienlijke zaken die voorbijgaan - en met onaanzienlijke personen die eeuwig blijven. Ze kenden de paradox, ze wisten door het uiterlijk heen te zien.
Wel, vlak buiten Bunessan, aan het Noorden staat het gedenkteken voor Mary Macdonald. U leest er: Mary Macdonald poetess born Brolas 1780 died Ardtun 1872 Mary Macdonald dichteres geboren 1780 te Brolas gestorven 1872 te Ardtun Seleanhab an aigh An Leanhab Bh'aig Mairi Kind in de kribbe, Prins van Maria Waar Brolas ligt hebben we niet kunnen nagaan; het Keltische woord betekent iets als "Praathuis" . Maar het gedenkteken ziet uit over de streek die Ardtun heet. En het gedenkteken ziet over de hoogte (Ard = hoogte) van Ardtun uit over de Atlantische Oceaan; ziet uit op de kleine eilanden voor de kust, Noordelijk van Iona. En - laat dat een Nederlander nu opvallen - ziet uit op het eiland Dutchman's Cap, het eiland dat genoemd is naar de oude Zeeuwse hoed!
Bunessan is een lief dorpje. Er staat een heus postkantoortje, er is een winkel van Sinkei, een hotelletje en een school. En ja, dan staat er tussen de vissershuisjes een kerkje, de Church of Scotland. We zijn binnen gestapt - alle kerken hier staan gastvrij open. En we waren zo vrij even het orgeltje te bezien, te bespelen. Het is een Amerikaans harmonium van Mason & Hamlin te Boston, door de vrouwenvereniging aan de kerk geschonken in 1936. Wát hebben we gespeeld, denkt u? Natuurlijk: Child in the manger, Infant of Mary!
Mary is en blijft een onbekende vrouw. Haar naam blijft verbonden aan haar lied over het Kind van Maria; het enige dat ze naliet. Haar achternaam Macdonald wijst naar een van de oudste Schotse clans, eenmaal de grootste, de belangrijkste: de clan, die zich van Noorse overheersing vrijvocht en die de titel Heer der Eilanden heeft gedragen. En nog weten we niet of Maria haar eigen naam droeg, dan wel gehuwd was en dus haar man's naam droeg.
Ze moet een volksvrouw zijn geweest, een uit velen. Maar uit volkskunst bloeit vandaag of morgen zeldzame kunst op: hier een stukje onsterfelijks schoons, daar een wereld bekend kerstlied. Een lied, dat niet bij de kribbe stilstaat, - maar dat ons meeneemt naar de verhoogde Heiland, zittende ter rechterhand des Vaders; een lied dat ons doet meezingen, meebelijden en mee-verwachten.
*) Omdat het "kerstnummer" eerder moest verschijnen dan was voorzien, konden wij dit artikel niet eerder opnemen.