Boekbespreking
1983-09-02
De aardbeving en andere verhalen, Van den Berg, Kampen. Prijs f 19,75.- Jaargang 27
- nummer 32
Na de grote reeks boeken op het gebied van bijbeluitleg, is enkele maanden geleden het literaire debuut van, Meint R. van den Berg uitgegeven. Een familie product bij uitstek: schrijver van den Berg, illustrator van den Berg, uitgever van den Berg. Zoals de titel al aangeeft, betreft het een verhalenbundel. Het boek bevat naast het lange(re) titelverhaal tien verhalen van uiteenlopende lengte.
Het unieke van ieder boek is, dat het met elke lezer een dialoog aangaat. Lezen is een persoonlijke confrontatie met een wereld in woorden. Ik zeg dit om aan te geven dat recenseren, net als lezen, een subjectieve bezigheid is. De recensent is ook een gewone lezer. Het surplus is zijn instrumentarium en zijn brede leeservaring.
Het zou te ver voeren alle elf verhalen in extenso te bespreken. Dan zou deze recensie te lang worden en bovendien zou het bij al die mensen die alleen boeken lezen om het 'verhaaltje', de prikkel tot aanschaf van het boek kunnen wegnemen. Dat zou jammer zijn, want ondanks een aantal zwakke punten, is De aardbeving en andere verhalen een boeiend debuut. Ik richt me dus hoofdzakelijk op het titelverhaal en maak af en toe een kort uitstapje naar andere verhalen.
Het titelverhaal De aardbeving gaat over Jacques Durieux, een man die teruggetrokken leeft, in een vervallen herenhuis, samen met een huishoudster en een huisknecht. Het verlies van zijn geliefde verloofde Paula drukt een stempel op zijn leven en leefwijze. Echter, door een zeer merkwaardige gebeurtenis verandert zijn leven radicaal. Er vindt een aardbeving plaats. Niet zomaar wat schokken, maar een wereldwijde aardbeving, die, merkwaardigerwijs, hoegenaamd geen schade aanricht en amper slachtoffers eist. Alleen kerkhoven worden getroffen en doodgravers blijven levenloos achter op hun werkterrein. Terwijl seismologen en andere wetenschappers pogingen doen om dit vreemde natuurverschijnsel te verklaren , is Jacques Duriéux één van de weinigen die de werkelijke betekenis van dit gebeuren begrijpt.
De aardbeving kondigt de (weder-)komst van Christus aan. De dag van, de opstanding van de doden is nabij, Paula's terugkeer is nabij. Deze ontdekking inspireert Jacques om zijn teruggetrokken bestaan op te geven en om de ingeslapen, niets begrijpende massa wakker te schudden. Alles stelt hij in het werk om de mensen te waarschuwen en voor te bereiden.
Teleurgesteld moet hij vaststellen dat bijna geen mens hem gelooft, ja sterker nog, dat de meeste mensen hem voor gek verslijten. Zijn missie vindt zijn hoogtepunt ineen massameeting in de schouwburg. Daar loopt de agressie tegen Jacques' profetie zo hoog op dat hij gedwongen wordt te vluchten. Hij vlucht weg naar de zee, naar de plaats waar hij zijn geliefde had verloren, waar hij Christus zal vinden ...
Meint van den Berg stelt een niet alledaagse gebeurtenis, een wereldwijde aardbeving, aan de orde en tevens een niet zo alledaagse en in de literatuur weinig voorkomende thematiek: de opstanding van de doden. Zijn kracht is de alledaagse wijze waarop hij deze onalledaagse zaken presenteert. Hierdoor is zowel het verhaal als de moeilijke thematiek erg toegankelijk geworden.
Door de bondige en zeer directe stijl, die kenmerkend is voor de hele bundel, wordt je als lezer meegenomen, soms meegesleurd in de voetsporen van de hoofdpersoon Jacques. Door de aardbeving is hij herboren en in vervoering gebracht. Het is de mooiste ramp van zijn leven.
Zijn opdracht vinden we als motto geformuleerd op de eerste bladzij van het verhaal: "En Hij zei tot mij: profeteer, mensenkind." Net als Jacques. Durieux ziet de auteur , het als zijn taak te profeteren. Bijna in alle verhalen die onderling inhoudelijk sterk uiteenlopen, laat hij de Messiaanse boodschap op een of andere manier doorklinken. Niet problematiserend of theologiserend, maar vertaald en authentiek verwerkt in alledaagse gebeurtenissen, met af en toe een lichte neiging tot moraliseren (zoals b.v. het slot van het verhaal 'De witte steen' en 'De brug'). Wellicht vanwege de thematische boodschap van de bundel is het boek, zoals we op de achterflap lezen, ingedeeld in een genre met de m.i. ongelukkige benaming 'relifiction' (= verzonnen religie). Ongewild en onbedoeld wordt met deze naam de religie naar het rijk der fictie verwezen.
Het mensenkind Jacques staat onder druk en leeft in spanning. Dit vinden we weerspiegeld in het verhaal. Er gebeurt van alles, er is volop activiteit en handeling. Daardoor krijgt het verhaal een snelheid die tegelijk een zekere spanning oproept en het verhaal boeiend maakt. Deze spanning oproepende snelheid is ook in het verhaal ‘De nachtelijke rit’ duidelijk aanwijsbaar
De thematiek is voornamelijk uitgewerkt in gebeurtenissen en handelingen, niet zozeer in persoonlijke bespiegelingen of karaktertekeningen evenmin in functionele omschrijvingen van de omgeving waarin het verhaal speelt. We leren de personages kennen door hun handelwijze en door hun reactie op de merkwaardige aardbeving. Alleen de buitenkant is waarneembaar en toegankelijk slechts in de dialogen klinkt bescheiden en voorzichtig iets door van, de gevoels- en gedachtenwereld van de personages. Opvallend is, dat met name het innerlijk van de hoofdpersoon voor de lezer grotendeels een gesloten boek blijft. De handeling domineert de psychologische verdieping. Het verhaal 'De nachtelijke rit' en het schitterend vertelde 'Demetrios' vormen hierop een uitzondering, In deze verhalen dringen we wel sterk door in de personages.
In De nachtelijke rit reizen we mee met de treinmachinist Domenik op zijn fatale reis. Niet zozeer de spannende reis als wel de nachtelijke overpeinzingen van Domenik geven het verhaal een boeiende diepte.
Demetrios, het levensverhaal van de genezen bezetene, is gebaseerd op het bijbelverhaal, opgetekend in Mattheüs 8. De summiere bijlbelgegevens worden overtuigend uitgewerkt, met name weer door verdieping van de hoofdpersoon en door op functionele wijze gebruik te maken van de couleur locale.
Terug naar de aardbeving. Naast de algemene voorkeur voor veel handeling, heeft de auteur in dit verhaal de neiging in plaats van individuen representanten neer te zetten. Het gaat niet over en om die ene Jood die niet wil en kan geloven in de opstanding van zijn in de tweede wereldoorlog vermoorde en gecremeerde familie. Hij is veel eerder een vertegenwoordiger van die grote groep mensen die worstelen met de gevolgen van Auschwitz en de problematiek rond crematie.
Het gaat niet over en om de dominee Rooyaards die met Jacques’ overtuiging geen raad weet. Ook hij is een representant van al die geestelijken die geloven dat de wonderen de wereld uit zijn.
Bij het presenteren van representanten in plaats van unieke individuen loop je als schrijver bepaalde risico's. Het gevaar bestaat dat je personages zo anoniem blijven, zo naamloos en onpersoonlijk dat contact tussen lezer en verhaal moeilijk tot stand komt. In het laatste verhaal "Het Kruis", waarin op een totaal andere manier als in het titelverhaal over komst van Christus wordt verteld, dreigt dit enigszins te gebeuren. Daarin is de thematiek zo dominant en het handelingsverloop zo primair dat Christine en Christiaan vlakke karakters blijven.
In de tweede plaats loop je als schrijver het risico te vervallen in clichématige typeringen waardoor woorden personages hun geloofwaardigheid verliezen. Het verhaal "De verontschuldigingen" is hier een voorbeeld van. In dit verhaal wordt een poging gedaan het verhaal uit Mattheüs 22 (het bruiloftsmaal) te populariseren en te actualiseren. Dit gebeurt helaas zo clichématig, wat vooral tot uitdrukkling komt in de ergerlijke, Hildebrand- achtige, goedkope naamgeving dat het verhaal kwalitatief zover achterblijft bij de rest dat het bij een eventuele herdruk beter weggelaten kan worden.
In de overige verhalen is de schrijver erin geslaagd bovengenoemde risico's consequent te omzeilen. In De aardbeving voegt hij aan de herkenbare allerminst stereotype typering zelfs een dimensie toe. Zijn personages fungeren soms als de poppen van een buikspreker. Hij laat hen zijn eigen kritische geluid vertolken. Door deze uitbreiding overtuigen de personen en wordt het niveau van de 'typetjes' overstegen. Al eerder heb ik gesteld dat Van den Berg z'n kracht de alledaagsheid is. Zijn verteltrant kan gekarakteriseerd worden als 'realistisch'.
Door dit realisme te koppelen aan de zo ver van ons bed liggende thematie 'opstanding' of in de overige verhalen aan de door de meeste mensen bij voorkeur genegeerde thematiek van de dood, ontstaat een intrigerend spanningsveld. Het absurde wordt gewoon, het gewone wordt absurd.
Deze werkwijze lijkt me kenmerkend voor de auteur, omdat hij ook in 'De witte steen', 'De vogel' en 'Het kruis' deze formule al dan niet bewust toepast. Verheven, soms visionaire zaken worden in onze alledaagse tijd geplaatst, zeer concreet en direct, op het simplistische af.
Door de thematiek in de alledaagse realiteit te situeren, heeft de schrijver tegelijkertijd de mogelijkheid de realiteit te kritiseren. Kerkleiders, staatslieden en massamedia moeten het ontgelden. Maar ook de wetenschap, het rationele denken, krijgt het zwaar te verduren, Een zwak punt is overigens dat de kritiek wel geuit, maar verder amper onderbouwd wordt.
De illustraties: in De aardbeving en andere verhalen staan naast de omslag (die in het boek herhaald wordt) elf prachtige illustraties, gemaakt door Reinier van den Berg. Voor zover mij bekend zijn er weinig schrijvers die hun boeken geïllustreerd laten uitgeven. Te denken valt aan Hildebrands ‘Camera obscura’, en aan een aantal werken (Pa Pinkelman) van Godfried Bomans. In beide voorbeelden betreft het humoristische boeken waarin met behulp van tekeningen geprobeerd wordt het kolderieke effect te vergroten. Illustraties hebben alleen dan een zinvolle functie als ze aanvullende informatie verschaffen. We zien dat in de strips en boeken van Maarten Toonder.
Wie een roman of een verhaal schrijft, creëert een wereld in woorden. Iedere lezer vult het door woorden opgevulde beeld op eigen wijze in. Als een illustrator die taak van je overneemt, wordt afbreuk gedaan aan het unieke van lezen. Het woord en het beeld, twee uitingsvormen die alleen in specifieke genres een complementaire functie vervullen, worden in De aardbeving vermengd. Bovendien zijn de illustraties zo mooi, dat ze alleen om die reden teveel afleiden.
Het veelzijdige debuut van Van den Berg heeft plus- en minpunten. In deze recensie heb ik dat proberen aan te geven. Terwijl bij veel Nederlandse auteurs het thema 'dood' centraal staat, heeft Van den Berg het aangedurfd een hele stap verder te gaan . . . de opstanding van de doden.
Als man voor wie het geloof realiteit is, stelt hij zijn talenten en zijn pen in dienst van Hem die sprak: profeteer mensenkind!
Aart Jan de Geus
Gelijk loon - Luthers uitleg van de 'gelijkenis van de arbeider in de wijngaard door drs K. Exalto.
Luther "lezen" valt niet mee, maar het wordt ons mogelijk gemaakt door drs Exalto (Herv. predikant, en Lutherkenner). Elf preken van Luther over de gelijkenis van de arbeiders in de wijngaard (Matth. 20: 1-16) geven ons een goed beeld waarom het ging in de Reformatie: wordt de mens zalig door verdienste, of door genade? "God heeft in de gelijkenis van de arbeiders in de wijngaard laten zien, dat het louter goedheid is wat Hij ons geeft en dat niet de één boven de ander staat. Christus heeft hiermee aan de kaak willen stellen de vermetelheid en hovaardigheid van hen die met hun werken zich willen indringen in de hemel.
Zo was het in Jezus' tijd gesteld met de Joden. Zij stonden het dichtst bij God, en zij achtten zich de hoogste plaats waardig. Heden vindt men bij de geestelijken hetzelfde." (24)
Zo worden wij in het eerste gedeelte van de brochure geconfronteerd met de strijd die Luther aanbond tegen de verdienstenleer van de R.K.-kerk. In het eerste gedeelte heeft-Exalto het materiaal van Luthers preken zo gerangschikt dat we een goede kijk krijgen op de thema's die Luther in zijn preken aan de orde stelt: de leer van de twee rijken, verhouding van wet en evangelie, geloof en werken. In het tweede gedeelte laat Exalto ons zien hoe Luther de Schrift uitlegde, "Exegese (uitlegging) en toepassing liggen bij hem door elkaar heen. . . De mensen die het gaat om verdiensten en loon zijn er ook heden. En ook zijn er heden die het oog enkel gericht hebben op 's Heeren goedheid en genade."(50).
Verder licht Exalto de thema's in Luthers preken toe, en zo krijgen we ook zicht op de ontwikkeling in Luthers geloofsleven. Kortom: een helder en opbouwend boekje, waarin Luther onder deskundige begeleiding "gelezen" wordt. De brochure is een uitgave van de Willem de Zwijgerstichting. Deze stichting heeft als doel de reformatorische beginselen in ons volksleven te verdiepen en te versterken. Als u in het bezit wilt komen van de brochure, of meer wilt weten van de stichting, dan kunt u schrijven naar Postbus 642 in Apeldoorn. Ook kunt u contribuant worden van de Willem de Zwijgerstichting. Er geldt een minimumbijdrage van f 10,- per jaar (mag ook meer zijn), waarvoor u dan tweemaal per jaar een brochure ontvangt. Gironr. van de stichting is 352347. Tevens wordt u dan op de hoogte gehouden van te verschijnen brochures.
Tj. Baron