BIJBEL EN ECONOMIE
1979-01-26
- Jaargang 23
- nummer 4
Ter introductie
De volgende bijdrage over' Bijbel en economie' is mij toegezonden voor de rubriek 'Laat eens wat horen'.
Welnu, de schrijver - drs. ing. C. van der Spek uit Paramaribo - laat heel wat van zich horen. En ik hoop resp. verwacht dat het u tot diskussie noodt en/of noopt. (Tussen haakjes: kunnen we ook eens iets 'horen' over het gemeente-leven in Paramaribo! Suriname? graag!)
De heer Van der Spek is sinds 1976 werkzaam als technisch en ekonomisch adviseur bij het Surinaams Planbureau. In die hoedanigheid heeft hij veel van doen met het ontwikkelingsverdrag tussen Suriname en Nederland.
De inleiding 'Bijbel en economie' is gehouden voor een gemeentekring vna de Gereformeerde Kerk te Paramaribo.
Plezierige leesuurtjes toegewenst!
Aad Biersteker, Maarssenbroek
(P.S.: Inderdaad - u hebt van mij nog een vervolg tegoed op de al in oktober gestartte serie Techniek: zin, onzin of waanzin?
Die komt! Echt waar - zo gauw mogelijk.)
Is het zinvol om te spreken over de Bijbel in verband met de economie of de economie in verband met de Bijbel? Voordat we die vraag gaan beantwoorden willen we eerst zien wat we moeten verstaan onder economie.
Er zijn vele definities: Samuelson geeft de volgende 1): Economie is de wetenschap die onderzoekt hoe de mensen en de geemenschap, met of zonder gebruik van geld, uit schaarse productiemiddelen een keuze maken inzake het in een bepaalde tijd produceren van verschillende goederen met het doel deze te distribueren ter consumptie, nu en in de toekomst, over uiteenlopende individuen en groepen in de samenleving.
Daarbij wordt ervan uitgegaan, dat de mens voor het probleem staat van een oneindige hoeveelheid behoeften, te bevredigen met behulp van een beperkte hoeveelheid middelen.
Van der Kooy definieert 2): De kern van het economisch handelen is hef kiezen van doeleinden in verband met de beschikking over schaarse middelen.
De relatieve schaarste der middelen dwingt de mens tot een keuze van doeleinden die hij zal verwezenlijken en prikkelt hem tot een zorgvuldig beheer.
Wanneer de mens op elke tijd en op elke plaats alle middelen voor al zijn doeleinden tot zijn beschikking had, zou er geen paradijstoestand heersen, maar een chaos. Het leven zou een grillig, mensonwaardig, onzinnig spel geworden zijn. 3) Voorbeelden van zulke levens zijn te vinden bij de snel rijkwordende film-, pop- en voetbalidolen in onze dagen.
Wanneer alle menselijke doeleinden waren gerealiseerd, zou de mens alleen nog maar kunnen wachten op het einde: de dood, die hem verlost van zijn ondraaglijke verveling.
Gelukkig wordt de mens dus door relatieve schaarste gedwongen tot doelmatige, dat is, op het doel gerichte activiteit. We zullen straks zien, dat er ook nog een andere kant zit aan deze medaille.
Dit was iets over het grondprincipe van de economische wetenschap. We zullen nu nagaan of er verbindingslijnen lopen naar het andere deel van ons onderwerp, de Bijbel.
De Bijbel is een samenstel van een aantal boeken, die in zeer
verschillende tijden en op zeer verschillende plaatsen zijn geschreven, maar die onder Gods bestel bij elkaar zijn gekomen en gebleven, omdat al die boeken, en alleen die boeken, zijn geschreven onder leiding van de Geest Gods, die de auctor primarius, de eigenlijke Auteur is van deze boeken. Zo duidt het woord Bijbel de eenheid aan, de saamhorigheid der boeken, die samen de op schrift gestelde openbaring Gods vormen. Aldus de beschrijving in de bijbelse encyclopedie. 4) Ik geloof, dat de Bijbel, zoals hierboven is samengevat zichzelf ook ziet, getuige wat Petrus zegt: "Nooit is profetie voortgekomen uit de wil van een mens, maar, door de Heilige Geest gedreven, hebben mensen van Godswege gesproken." 5) De Bijbel is ook genoeg, doet ons God kennen, zoals Hij gekend wil zijn, niets meer en niets minder. De Here Jezus betuigt aan een ieder, die de woorden van dit boek hoort: Indien iemand hieraan toevoegt, God zal hem toevoegen de plagen, die in dit boek beschreven zijn; en indien iemand afneemt van de woorden van het boek van deze profetie. God zal hem zijn deel afnemen van het geboomte des leven en van de heilige stad, welke in dit boek beschreven zijn. 6) Artikel III van de Nederlandse Geloofsbelijdenis spreekt in min of meer gelijke bewoordingen "van het geschreven Woord Gods".
De Bijbel spreekt over onze schepping, onze val in de zonde en van belofte en werkelijkheid van onze verlossing van het door ons zelf kapotgemaakte leven, doordat Jezus Christus zijn leven gaf.
Die verlossing omvat ons hele leven in al zijn aspecten, niet alleen na de dood door het ingaan in de eeuwige vreugde van het altijd met de HEERE zijn, maar ook het leven en samenleven van elke dag. "Wie gelooft die heeft eeuwig leven". 7) Een door ds Buskes graag aangehaalde tekst uit Jesaja luidt: "Niet tot een baaierd heeft Hij de aarde geschapen, maar ter bewoning heeft Hij haar geformeerd: Ik ben de HEERE en er is geen ander." 8) Naast de verlossing door Jezus Christus van al onze zonden spreekt de Bijbel ook over herstel van het leven van alle dag, schonk Hij aan zijn volk en aan ons wetten, onderwijzingen ten leven.
Zo schrijft de Bijbel over het ontstaan van de werkelijkheid van ons leven, over hoe wij met ons lichaam om moeten gaan, over hygiëne, over landbouw, over veiligheid op straat en in huis, over de oorlogvoering, over de armen, over straf op misdaad en overtreding, over de eredienst, over het onderhouden van weduwen en wezen, kortom over alle aspecten van ons menszijn, zowel individueel als in groepsverband. Ook gaf de HEERE aan Israël aanwijzingen over het inrichten van het economisch leven, het omgaan met schaarse middelen en het stellen van doeleinden, het bepalen van behoeften.
De Bijbel is, en wil het ook niet zijn, geen handboek voor de bedrijver van wetenschap, of dit nu menswetenschappen zijn, geologie, natuurkunde, scheikunde of techniek, maar voor de gelovige wetenschapsbeoefenaar heeft de Bijbel wel alles met zijn veld van onderzoek te maken, en dit geldt ook voor het veld der economie.
De Bijbel dient dus wel te worden onderscheiden van de economie, maar kan er geenszins van worden gescheiden.
Nu is de economische wetenschap, zoals deze zich heden ten dage aan ons voordoet onchristelijk. Ik zeg on-christelijk, niet anti-christelijk. De economische wetenschap, met centraal het kerkelijke renteverbod, was in de 16e en 17e eeuw vastgelopen. Sindsdien heeft de economisch wetenschap zich geheel los, zowel van de Kerk als van Gods Woord, ontwikkeld.
Ook de Reformatie is er niet toe gekomen de Schrift voor de economische wetenschap te openen. De economische wetenschap is een vrucht van het onchristelijk geloof in de wijsheid van de souvereine, d.i. geen enkele autoriteit boven zich erkennende, menselijke Rede. 9) De humanistische economische wetenschap heeft het economisch denken van de gehele christelijke wereld diepgaand beïnvloed en heeft een bijna onaantastbare machtspositie. Het moderne, uiterst gecompliceerde, economische leven steunt erop. Het ligt ook ten grondslag aan één van de grootste economische machtstegenstellingen op aarde, die tussen "kapitalisme" en "communisme" of, zo U wilt, tussen "kapitalisme" en "socialisme".
Beide systemen gaan uit van het grondmotief: "schaarse middelen" en "oneindige behoeften", alleen verschilt men in het mechanisme van verdeling van de schaarse middelen ter bevrediging der behoeften. Daarbij bedient het kapitalistische systeem zich van een in meer of mindere mate
Ook in het navolgende wordt van deze bron gebruik gemaakt.
gereguleerd marktmechanisme, waarbij, en dat is een belangrijk pluspunt van dit systeem, de deelnemers min of meer vrij zijn in de bepaling van hun prioriteiten. Er is daarnaast sprake van een ondernemersgewijze productie.
Het socialistische systeem voorziet in een centraal geleide verdeling der schaarse middelen, met als uiterste consequentie het vaststellen van de behoeften die voor bevrediging in aanmerking komen door een centrale autoriteit. 10) Wij keren weer terug tot de eerder genoemde definitie van de economische wetenschap, die tevens haar uitgangspunt is: "het probleem van de oneindige hoeveelheid behoeften te bevredigen met behulp van een beperkte hoeveelheid middelen".
Deze uitgangsstelling, die geldt voor zowel het kapitalisme als het socialisme, is, het werd reeds eerder opgemerkt, onchristelijk, en is als zodanig nooit ontmaskerd.
Stilzwijgend maakt deze stelling de HEERE, onze God, tot eerste oorzaak van alle economische schaarste. 11) Hij was immers de maker van een schepping met beperkte middelen. Bovendien gaat de aanname van oneindig veronderstelde behoeften geheel voorbij aan het 10e gebod: " Gij zult niet begeren uws naasten huis, uws naasten vrouw, noch zijn dienstknecht, noch zijn dienstmaagd, noch zijn rund, noch zijn ezel, noch iets dat van uw naaste is" 12), en "Hebt uw naaste lief als uzelf". 13) De apostel Paulus zegt tot Thimotheus, dat wij onze hoop niet mogen vestigen op onzekere rijkdom, maar op God, die ons alles rijkelijk ten gebruike geeft, om wel te doen, rijk te zijn in goede werken, vrijgevig en mededeelzaam, waardoor wij ons een vaste grondslag voor de toekomst verzekeren om het ware leven te grijpen". 14)
1) Paul A. Samuelson, Handboek van de economie, deel 1, blz. 25. Dat economie alles te maken heeft met de godsdienst blijk wel uit het volgende citaat van Samuelson: "In het rampzalig arme India zijn de koeien heilige dieren. Hun aantal loopt in de miljoenen en zij zwerven door de straten van India om voedsel te zoeken. Een naïeve econoom zou deze kudden vee waarschijnlijk beschouwen als een uitstekende bron van eiwitten die een welkome aanvulling zouden vormen van de ontoereikende voedingmogelijkheden van de mensen in dat land. Maar de breder schouwende geleerde zal in zijn analyse van de Indiase economische ontwikkeling ook met de godsdienstpsychologie van dat land rekening houden." Samuelson, a.w. blz. 26, Aula, nr. 350/351.
2) Dr T. P. van der Kooy, Op het grensgebied van economie en religie. Wageningen 1953, blz. 14.
3) Dr T. P. van der Kooy, a.w. blz. 27
4) Bijbelse Encyclopedie, tweede, geheel herziene druk, eerste deel, Kampen, 1975, blz. 151, e.v.
5) 11Petrus 1 : 21.
6) Openbaringen 22 : 18, 19.
7) Johannes 5 : 24.
8) Jesaja 45 : 18.
9) Drs A. Keizer, "Bijbel en economische wetenschap" in Bijbel en wetenschap, 3e jaargang nr. 21, oktober 1978, blz. 8 e.v.
10) George N. Halm, Economie Systems. A comparative analysis, third edition, New York, 1967, blz. 247 e.v.
11) Drs A. Keizer, a.w. blz. 9.
12) Exodus 20 : 17.
13) Mattheus 19: 19.
14) 1 Timotheus 6 : 17 en 18.