Nederlandse woorden op Duitse noten
2012-03-31
Een mens kan zich heel wat op de hals halen. Dat dacht ik toen ik de Nederlandse vertaling van de Matteüs Passie van Bach zat door te lezen - een werkstuk van de dichteres Ria Borkent. Zelf heeft ze dat gevoel tijdens deze megaklus ook wel eens gehad, zo schrijft ze in het boekje dat recent verscheen met de originele tekst en haar vertaling.- Jaargang 56
- nummer 7
Maar het is gelukt en Pieter Jan Leusink nam deze Nederlandse versie op met zijn Bach Choir en Orchestra. Brengt zo’n hele exercitie het topstuk van Bach nu ook dichterbij, is dan de vraag.
Want dat is wel wat Ria Borkent voor ogen stond.
‘Matteüs voor nu’
Daarvoor moest ze natuurlijk in de eerste plaats de passietekst overzetten van het Duits naar het Nederlands. De gedachte daarbij was dat een tekst in je moerstaal toch altijd weer dichter bij je hart komt dan via de omweg van de vreemde taal.
Maar er lag nog een tweede vertaalhobbel en dat is die van de piëtistische inslag, waardoor de 18e-eeuwse passietekst ons qua geloofsbeleving niet zelden vreemd blijft. De manier waarop bijvoorbeeld elementen uit het lijden van Jezus overgedragen worden op de gelovige ligt er voor ons gevoel vaak te dik bovenop (met name in de bruidsmystieke passages). Borkent heeft wat gesnoeid in deze barokpiëtistische overdadigheid, waarbij me dan wel weer eens wat te veel sneuvelde. Zo had het Duitse ‘Heiland’ van mij wel mogen blijven staan. Dat is nu steeds ‘Redder’ geworden, maar met ‘Heiland’ was Borkent meer (brontekst)getrouw aan de piëtistische innigheid gebleven. Verder verbaasde me het niet, gelet op de degelijke gereformeerde achtergrond van de dichteres, dat ‘Komm süßes Kreuz’ is geworden tot ‘bevrijdend kruis’. Toch heb je ook daar, vergeleken met het origineel, enig warmteverlies.
Breivik
Maar voordat ik iets schrijf over de winst- en verliesposten eerst maar een bekentenis. Want al lezend in het boekje met de Duitse en Nederlandse tekst betrapte ik me er op hoeveel me bij het jaarlijks beluisteren van de Passion is ontgaan. Bijvoorbeeld dat het ‘Blute nur du liebes Herz’ een tekst is, die gezongen wordt richting de moeder van verrader Judas. Dat is natuurlijk een heus uitstapje uit de lijdensgeschiedenis, maar tegelijk eentje die je wel bij de heel bittere kanten van de menselijke misère brengt. Je zal maar de moeder van Breivik zijn! Deze liefdevolle aandacht voor Judas’ moeder is dus vele malen aan mij voorbijgegaan.
En datzelfde geldt voor een aantal van de barokke, piëtistische beelden. Zoals na de geseling, als Jezus’ lijden wordt uitgesponnen door de alt. Die zingt dan dat als onze tranen niet genoeg zijn om het lijden van de Heer te bewenen, het toegewijde hart van de gelovige toch kan dienen als een offerschaal om het bloed van Jezus op te vangen. Ik heb er altijd aan voorbij geluisterd!
Ook viel me voor het eerst op dat Jezus op zijn lijdensweg zo vergezeld wordt door de moordenaarsgestalte. Bij het verraad zingt het koor al of donder en bliksem de verrader en de zijnen – das Mördrische Blut – mogen verteren. En daarna vraagt Jezus aan de politiebende: u lijkt wel uitgetrokken tegen een moordenaar. Dan krijg je later de zilverlingen als ‘Mörderslohn’ en verder de figuur van Barabbas en Jezus’ compagnons op Golgotha. Steeds degene die zijn leven geeft zij aan zij met degene die het leven van anderen heeft genomen.
Overigens gaat deze streng bij Borkent wel wat verloren, want ze vertaalt niet alleen met moordenaar, maar ook met crimineel en verradersloon.
Gebonden
Het moet ook puzzelen zijn geweest voor de Apeldoornse dichteres! Want eerst was er de Duitse tekst, waar Bach met groot vakmanschap de noten bij zette. Maar dat betekende voor Borkent dat ze al vertalend de Nederlandse woorden ook nog eens moest laten passen op de noten van Bach. En dat luisterde soms heel nauw, zoals op de plek waar Bach het woordje ‘Tot’ (dood) een diepe basnoot meegaf. Dat vraagt precies op die plek om een vergelijkbaar Nederlands woord, wil je het effect van deze basnoot niet verliezen. En ook de klanken, zoals ‘oo’ en ‘oe’, moest Borkent vanwege de zang in de gaten houden.
Ze was dus aan handen en voeten gebonden bij haar vertaling.
Verlies
Dat leverde ook heel wat streepjes en krabbels op toen ik de tekst voor de eerste keer in het Nederlands doorlas.
Dat Jezus in huis komt ‘bij Simon die huidziekte had’ is om meer dan één reden ongelukkig. Want was Simon op dat moment nog ziek? De NBV vertaalt ‘degene die aan huidvraat had geleden’ en het lijkt ook onwaarschijnlijk dat Simon met zo’n ziekte gewoon in huis en dorp kon blijven. Maar die indruk wekt de vertaling van Borkent wel, waarbij je verder node het woordje ‘een’ mist. Maar die kon ze natuurlijk niet op de noten kwijt.
Apart is ook een zin uit de Getsemaneperikoop: ‘En een eindje verder liet hij zich vallen op de grond en knielde neer en bad’ (vallen en dan knielen). Lelijk is ook de zin: ‘maar Jezus schreeuwde luidkeels het uit ... en hij stierf’.
Theologisch verdund vind ik de vertaling van ‘Ach! meine Sünden haben dich geschlagen; Er leidet alle Höllenqualen, Er sol vor fremden Raub bezahlen’. Dat werd: ‘Mijn vuile handen hebben u geslagen. Hij lijdt aan alle helverhalen, hij moet voor vreemden schuld betalen’.
Vooral die helverhalen zijn me te harmlos.
Pakkend
De andere kant is er ook. Prachtig vind ik ‘Galgenveld’ als vertaling van Golgotha. En heel krachtig gooien de schriftgeleerden Judas, die het moordenaarsloon terugbrengt, voor de voeten: ‘Dat is niet ons probleem. Los dat maar zelf op.’ En ook Pilatus is klaar en helder in zijn ‘Met de dood van die man heb ik niets meer te maken. Zoek het zelf maar uit.’ en later tegenover de schriftgeleerden: ‘Een wacht kun je krijgen. Ga je gang – je zorgt maar dat het goed komt’. Als je de cd afluistert komen zulke passages er ook op het scherpst van de snede uit. Treffend vond ik het koraal na de uitroep ‘laat hem kruisigen’. Dat gaat als volgt: ‘Zo weerloos bent u, Heer, is dat uw wapen?
De goede herder lijdt hier voor zijn schapen. Hij laat zich zonder schuld als Heer berechten voor al zijn knechten’ (melodie LvdK 181). En zo zou er veel meer te noemen zijn aan plussen en minnen van deze vertaling. Maar de ruimte is op.
Erbarmen-omarmen
Alleen nog even iets over de beroemde alt-aria ‘Erbarme dich, mein Gott’, geschreven vanuit het verraad van Petrus.
Borkent geeft die eerste zin weer met ‘Omarm me toch, mijn God’. Kan dat wel, denk je dan. Is dat niet te soft, bij God op schoot? Ik dacht in een flits aan een wending uit een Psalm voor Nu: ‘Heb medelijden God’ (PvN 57). Die past hier prachtig, zou je denken en zit veel dichter op het origineel! Maar dan merk je hoe lastig dit vertaalwerk moet zijn geweest. Want al de eerste keer neemt Bach alleen de woorden ‘Erbarme dich’. In mijn geval zou dat worden: ‘Heb medelij’ en dat is het niet. Dus toch maar het klankverwante ‘Omarm me toch’, een zinnetje, waarvoor ik helemaal zwichtte toen ik het de alt Sytze Buwalda hoort zingen. Voor mij ook gelijk het moment waarop deze Nederlandse versie van Bachs passie het meest nabij kwam. Lees en luister zelf.
Of kijk naar: http://www.hebikietsgemist.nl/ onder 58156.
N.a.v. Ria Borkent (2012), Matteüs Passie, Een poëtische hertaling; Boekencentrum, Zoetermeer; 100p. € 12,90.
Drs. Freddy Gerkema is predikant van de NGK Amersfoort-Noord en lid van de redactie van Opbouw.