Discussie over dienstweigering (2)
1978-02-10
Nu nog een reeks losse opmerkingen bij de afzonderlijke stellingen: - Jaargang 22
- nummer 6
Ad 1: Dat de "zwaardrnacht" van de overheid, waarover de Bijbel spreekt iets anders is dan de bewapening tegen de buitenlandse vijand in ons tijdperk van Koude Oorlog heb ik al gezegd. Er wordt gesproken over de "geestelijke beperktheid van het geweldsmiddel". Daarmee stem ik voor 1000/0 in; het is alleen jammer, dat dit in de uitleg van stelling 6 wordt vergeten, als het gaat over de geestelijke goederen die in de strijd tussen Oost en West moeten worden verdedigd. Gen. 9: 4-6: "Wie des mensen bloed vergiet, diens bloed zal door de mens vergoten worden" is al evenmin een vrijbrief voor een bloedig ingrijpen van de overheid, als het "met smart zult gij. kinderen baren" een argument is tegen zwangerschapsgymnastiek (zie toelichting stelling 5). Er staat duidelijk: "Ik (God) zal uw eigen bloed eisen".
Ad 2. Het "ambt" van generaal heeft niets te maken met het messiaanse ambt van David. Niet, dat de generaal wel het recht in eigen hand zou mogen nemen of uit wraakzucht zou mogen handelen, Maar David voert de oorlogen des Heren, een generaal hoogstens nationale of bondgenootschappelijke (N.A.T.O. ) oorlogen, hij is niet de gezalfde des Heren en kan zich dus niet op een ambtelijke geweldshantering beroepen.
Ad 3: "Niet de oorlog als zodanig, maar de oorlogszuchtigheid wordt in het zesde gebod getroffen", geheel akkoord!
Ad 4 en 5: Met de strekking ben ik het eens.
Ad 6: "Veel pacifisme berust op verzwakking of verdwijning van het nationale besef; ;men voelt zich als volk geen eenheid meer". Van harte mee oneens. Hoe kan men nu als Kerk over nationaal besef" spreken! En hoe 'kan iemand dat doen, die heeft laten blijken tegenstander te zijn van het zingen van het Wilhelmus in de eredienst.
Die het nationalisme van de Joodse Zeloten uit de oudheid, en de Massada-ideologie van het tegenwoordige Israël afwijst. Als er iets de laatste eeuwen tot afgod is gemaakt, is het wel de natie.
"Nationaal" en "Continentaal" belang zouden onder christenen geen argument mogen zijn; dat niet alleen omdat men daarmee ook onze egoïstische
politiek tegenover de arme landen kan verdedigen - dit bedoelt ds De Jong zeker niet; hij heeft weet van de horzels en schorpioenen die zijn "militaristische en prowesterse" standpunt verdacht maken - maar omdat het principieel fout is, "Zoekt eerst het Koninkrijk Gods en de rest zal eraan toegevoegd worden." (Dus ook het koninkrijk der Nederlanden.) Pacifisten als de Quakers zouden te "idealistisch" zijn en te gunstig oordelen over de in zonde gevallen mens.
Daar zit iets in. Maar dominee De Jong legt eenzelfde soort naïef optimisme aan de dag als het over de overheid gaat. Wel heeft hij er weet van, dat "wapens in handen van zondige mensen leggen een griezelige zaak is" (bij st. 7), en de "macht corrumpeert" (bij st. 2), maar het blijft bij deze constateringen. "Een christen kan daar niet aan mee doen" (bij st. 2); maar hij doet dat vaak wel (Nixon!); bovendien zijn de meeste overheden niet-christelijk.
Overigens: waarover gaat het hier nu precies? Over het handelen van de overheden tegenover hun eigen onderdanen? Over het optreden van overheden onderling? Indien het eerste, is dan spreiding van de macht, dus democratische controle op de overheden, in onze tijd - waarin we langzamerhand met democratie leren omgaan - niet het aangewezen middel tegen machtmisbruik; en dus te verkiezen boven het blinde vertrouwen in de overheid, dat ik bij ds De Jong - en bij vele andere christenen -:- meen te bespeuren? Dit laatste is weer geen principiële opmerking; veeleer een taxatie van onze democratische werkelijkheid; maar dan wel gedaan vanuit het bijbelse gegeven van 's mensen zwakheid en geneigdheid tot zonde. Terloops moet me van het hart, dat een fundamentele bezinning" in positieve zin, op de democratie, vanuit Bijbels denken, broodnodig is.
Nog een opmerking over het handelen van de naties en hun overheden onderling: met welk recht mogen onze overheden optreden tegen, bijvoorbeeld, de overheden in de Oostbloklanden, waarvan we zouden moeten aannemen dat zij, evenzeer als dit bij ons het geval is, het zwaard tegenover hun onderdanen niet tevergeefs hanteren?
Ad 7: Politiek gewetensbezwaar is géén contradictio in terminis. Wie op grond van nuchtere, verstandige analyse van onze politieke situatie, of van de werking van ons wapensysteem, tot de overtuiging komt, dat hij deelnemen in het leger niet voor zijn geweten kan verantwoorden, heeft een politiek gewetensbezwaar. Geweten is geen pure gevoelskwestie; het zit dieper, maar schakelt verstand en gevoel In. Quakers en Jehovagetuigen, die gewetensbezwaren tegen de dienst hebben, mag men niet degraderen totsentimentele dwepers; politiek gewetensbezwaarden niet tot berekenende intellectuelen. In beide gevallen gaat het om gedrevenen.
Dat de overheid politieke gewetensbezwaren niet erkent, kan ik tot op zekere hoogte wel begrijpen; 't bewijst wel, dat ook ons "vrije" westen nog totalitaire trekjes vertoont.
Ad. 8. De kerk als subcultuur. "So what?" Inderdaad. De kerk is - of zou moeten zijn - het lichaam van Christus. Dat stelt soms andere eisen dan waarmee een culturele macht te maken krijgt. Trouwens: een subcultuur kent soms een groot expansief, wervend vermogen, juist omdat zij relatief onaangetast is door de macht; denk aan de hippiebeweging!
"De oudchristelijke Kerk was niet principieel voor dienstweigering". Allicht niet. Er bestond immers in het Romeinse Rijk geen dienstplicht! Men bediende zich van beroepssoldaten, die op vrijwillige basis werden gerekruteerd, met als lokaas het volle Romeinse burgerrecht na 20 jaren trouwe dienst. Blijft het feit, dat nogal wat kerkvaders de vrijwillige dienstname voor christenen afwezen - overigens niet altijd op grond van "pacifisme", en met inderdaad de inconsequentie, dat de christenen tegelijk bleven profiteren van de pax Romana.
Conclusie: we zullen in deze kwestie onze eigen weg moeten zoeken, zonder ons te kunnen beroepen op (verre) voorgangers.
Ad 9en 10: Politiek gewetensbezwaarden concluderen inderdaad juist vaak, dat doel en middelen in d.: defensie in een wanverhouding zijn geraakt. Een atoombewapening die in staat is de mensheid 6 à 7 maal uit te roeien, voldoet niet meer aan het principe van de doelgerichtheid.
Juist de wapenwedloop is het ergerlijk verwon van gebruik aan zelfbeheersing, dat de mensheid ooit heeft gepresteerd. Willen deze geweldmiddelen al het doel, de uitschakeling van de tegenstander, bereiken, dan houdt dit toch tegelijk zelfmoord voor de gebruiker in.
Trouwens, wie zijn onze "tegenstanders"? Toch niet de burgerbevolking, de vrouwen en kinderen, van de grote steden in het Oosten op wie de westerse strategische nucleaire bommen zijn gericht? Gaat de vergelijking tussen "zwaard" en tank al behoorlijk mank, die tussen "zwaard" en atoombom slaat nergens op. Niet, dat de Bijbel ons in het atoomtijdperk mets meer te zeggen heeft. Juist wel; zie wat ik in het begin schreef over de mens als "beeld Gods", de aan God verantwoording schuldige mens, en over de in zonde gevallen, onverantwoordelijk handelende mens!
Argumenten speciaal tegen de neutronenbom:
- de neutronenbom als bom die alleen maar mensen doodt e~' de gebouwen laat staan, en die daarom een typisch kapitalistisch wapen is" (voor "kapitalistisch" leze men liever "materialistisch"; dan vallen ook eventuele sovjetcommunistische neutronenbommen er onder): "tendentieus", maar daarom niet minder waar.
- de N.A.T.O.-strategie kent de neutronenbom een tactische functie toe, die o.a. inhoudt, dat hij zal worden ingezet tegen vijandelijke tankformaties die al op westelijk grondgebied zijn doorgedrongen: hij zal dus, als we van een defensieve oorlog uitgaan, vooral tegen West-Duits territoir worden ingezet; Oostbloksoldaten en West-Duitse burgerbevolking zullen grote klappen krijgen, maar de West-Duitse steden blijven staan.De neutronenbom verlaagt de atoom drempel, d.w.z. het bezit ervan zal de bezitter er eerder toe brengen, de conventionele oorlog In een atoomoorlog om te zetten. De oude strategie van de "balance of terror" (die ik overigens ook verafschuw, maar die tot nu toe als door een wonder, wel gewerkt heeft) is daarmee ondergraven. Voor alle eerlijkheid: de polemologische specialisten zijn het op dit punt niet eens.
- de introductie van elk nieuw wapensysteem in het westen nodigt de tegenpartij uit, hetzelfde te doen; partijleider Brezjnjew heeft dit nog in de week voor kerstmis in het openbaar zo gesteld. Daarmee wordt het grote doel van wapenbeheersing als vorm van menselijke zelfbeheersing, tegengewerkt.
Tenslotte dit: veel van wat ik schreef vloeit voort uit een gevoel van walging en angst voor de wapensystemen die we bezitten; tegelijk uit een zo nuchter mogelijke analyse van de situatie waarin we ons bevinden; maar het heeft ook alles te maken met mijn overtuiging, dat de neutronenbom, dat de atoomoorlog, niet kan zijn wat God met ons mensen, als Zijn beelddragers, voor heeft.
En nog dit: dominee De Jong kent mij en weet van mijn grote waardering van zijn bijbeluitleg in het algemeen. Het is zeker geen persoonlijke rancune die mij ertoe bracht, dit alles te schijven.