Pubers opvoeden: kan dat?
2012-04-28
Pubers opvoeden, kan dat? Nee, dat kan niet, aldus Jesper Juul. Als ze twaalf jaar zijn, ben je te laat. Toch telt het boek Pubers opvoeden, kan dat? van gezinstherapeut Jesper Juul maar liefst tweehonderd bladzijden.- Jaargang 56
- nummer 9
Slechts veertig pagina’s worden gevuld met meer theoretische overwegingen.
Het overgrote deel bestaat uit verhalen uit de praktijk, zoals correspondentie die Juul met ouders voerde en verslagen van behandelsessies met gezinnen.
In veel boeken over opvoeding krijgt belonen en straffen nadrukkelijk de aandacht. Juul legt andere accenten.
Het gaat bij de omgang met pubers niet om de inhoud, maar om het proces.
Niet over de vraag waar we ruzie over maken, maar over de vraag: hoe communiceren we met elkaar?
Of nog fundamenteler: wat is onze relatie?
Verantwoordelijkheid
Eén van de centrale thema’s bij Juul is de eigen verantwoordelijkheid van kinderen. Volgens hem kunnen kinderen vanaf vijf jaar verantwoordelijk zijn voor hun eigen slaappatroon: hoe laat naar bed en hoe laat weer opstaan. Maar dat past niet in onze traditie. Dus wekken ouders een vijfjarige ’s morgens vijf keer en een puber vijftien keer. Omdat ze denken dat dat zo moet en menen te weten wat kinderen nodig hebben.
Juul vindt dat kinderen onvoldoende wordt geleerd om zélf verantwoordelijkheid te dragen. Inderdaad worden kinderen vaak te veel en te lang ‘pedagogisch gepamperd’. Maar bij het voorbeeld van het slapen ben ik het (op basis van eigen observaties) toch oneens met Juul. Jonge kinderen die niet bijgestuurd worden zullen bijna altijd een chronisch slaaptekort oplopen.
Is puberteit een ziekte?
Maar dan de puber. ‘Het leven met puberende kinderen confronteert ouders met het feit dat het leven niet maakbaar is’, schrijft Juul en dat is maar al te waar. Veel ouders hebben de illusie gehad dat ze het anders zouden doen dan hún ouders. Totdat de kinderen pubers werden en toch echt in een andere wereld terechtkwamen… Wat maakt nu dat veel ouders de puberteit als zo lastig ervaren? Puberteit is geen ziekte – schrijft christen-therapeut Bruce Narramore – het is een kans. Juul volgt hem daarin: in veel culturen wordt de puberteit als een feest gezien: bijna volwassen. Maar in de westerse wereld problematiseren we de puberteit tot een pedagogische ramp. Waar ligt dat aan? Zou het aan onze verwachtingen kunnen liggen, de manier waarop wij als ouders omgaan met onze puberende kinderen?
Het is maar al te waar: in de omgang met (peuters! én) pubers kom je jezelf als opvoeder nadrukkelijk tegen. Hun groeiende ‘ik’ confronteert jou met je zwakheden.
De praktijk
Aardig bedacht allemaal, maar hoe werkt het in de praktijk? Juul is geen man van recepten. In zijn boek over pubers stelt hij vooral vragen aan ouders.
Eén van zijn thema’s is dat ouders pubers verantwoordelijk maken voor hún gevoelens. ‘Ik voel me rot omdat jij nooit je huiswerk maakt.’ De consequentie is dat kinderen het vertrouwen van ouders terug moeten winnen. Pubers komen daarmee in een onmogelijke positie terecht. Het effect is bijvoorbeeld uiterlijke aanpassing en stiekem gedrag óf het zich nog meer rebels te gaan gedragen.
In het boek staan veel herkenbare voorbeelden (huiswerk, rommel niet opruimen, laat thuiskomen, alcoholgebruik, het schelden op de ouders, straffen, de positie van de vader en de moeder).
Evaluatie
Juul heeft opnieuw een confronterend boek geschreven. Een receptenboek met regels en afspraken zou heel wat gemakkelijker zijn geweest. Maar terecht stelt hij dat dat niet de kern raakt van waar het om gaat. Als ouder ben je erg belangrijk voor je puberzonen en puberdochters, maar je rol is anders geworden en dat is vaak even wennen. Daarbij zijn er zijn twee sleutelbegrippen die er werkelijk toe doen: communicatie en vertrouwen.
Een dilemma waar ik graag toch wat meer aandacht voor zou willen hebben is de vraag in hoeverre we pubers aan durven spreken op hun gedrag.
Drankmisbruik van kinderen neemt bijvoorbeeld toe als ouders geen grenzen stellen. En hoe zit het met de kerkgang: is dat alleen een eigen verantwoordelijkheid? Er zijn ouders die niets meer durven te zeggen; ze denken dat ze met een confrontatie de relatie op het spel zetten. Dan lijken ze op Eli, die zijn zonen maar hun gang liet gaan.
Juul gaat een gesprek niet uit de weg, hij vindt ook dat ouders geen verstoppertje moeten spelen, maar ik had hier graag meer voorbeelden van willen zien.
Ook in christelijke kring is de inhoud van dit boek zeker de moeite waard als het gaat om het zoeken naar wegen om met jongeren in contact te blijven.
Juul, J. (2011), Pubers opvoeden, kan dat? Forte Baarn. 200p. € 17,95.
Henk Algra is orthopedagoog en lid van de CGK/NGK Alkmaar.