Christen zijn - Rentmeester zijn (2 - slot)
1977-01-14
Verlossing- Jaargang 21
- nummer 2
Er is dus zonde in het economisch leven werkzaam. zonde in de manier waarop mensen met elkaar omgaan. Maar juist omdat daarin sprake is van zonde, is er ook in datzelfde economische leven een boodschap van het evangelie, van de verlossende kracht van Jezus Christus.
Christus namelijk is voor ons het Antwoord geworden. Wij falen in ons gebruik van sexualiteit, van macht, van geld, van arbeid, en zijn aan het echte antwoord niet toegekomen. Maar Christus is Woord en Antwoord tegelijk. In Zijn kruis liggen ook sporen van verzoening en genezing naar het economische leven toe. In de Hebreeënbrief wordt Hij de goede rentmeester genoemd. Hij heeft àlles volbracht, ook de antwoord-wet van God voor het economische leven. Mensen. die de macht tot eten doel in zichzelf maken. verslaven eraan en kunnen er' niet meer van los komen. Mensen. die alleen leven om zich sexueel te kunnen uitleven. kunnen er niet meer van los komen. Ze gaan onder die krachten door en worden er slaven van macht, geld, sexualiteit, kunnen wegen zijn, waarlangs afgoden mensen en samenlevingen in de greep krijgen. Maar hiertegenover staat de boodschap van het kruis. Christus heeft alle machten aan Zijn kruis genageld; ook de demon van de machtswellust. ook de demon van de mammon (Coll.
2 : 15). Daarin begint dan ook de bevrijding van ons economisch leven.
Levensstijl
Juist in een samenleving, die het zo zeer met het geld heeft gewaagd, worden wij geroepen een leesbare brief van Christus te zijn en zichtbaar te maken wat in het economische leven verlossing betekent.
Rijkdom is een mogelijkheid. die in de schepping aanwezig is en die daarom niet in zichzelf kwaad en zondig is. Luther schreef eens: "wanneer onze Here God goede snoeken en ook goede rijnwijn heeft willen scheppen. dan mag ik die ook wel eten en drinken. Maar rijkdom is wel de allerkleinste gave die God aan mensen geven kan.
Daarom geeft onze Here God rijkdom ook alleen aan grote ezels die Hij verder niets geeft" (aangehaald bij Günter Fabiunke, Martin Luther als National-ökonom. Berlin 1963, blz. 147). Groots. is het niet?
Maar dat betekent nog niet. dat het terrein van omgang met goederen en van goederen bezitten zonder risico zou zijn. Er ligt in de Bijbel een duidelijke waarschuwing tegen rijkdom besloten. Maar die waarschuwing gaat dan niet zozeer tegen het hebben van goederen als zodanig. maar tegen de drang bij onszelf om rijk (er) te willen wórden: Om daarin een stuk vastheid te vinden. Van waaruit we denken het geluk te kunnen veroveren in dit leven.
Zo spreekt Jezus ook waarschuwend over het "verzamelen" van schatten op deze aarde --- een actieve bezigheid dus. En Paulus merkt in zijn brief aan Timotheüs op: "Zij die rijk willen worden, vallen in veel verzoekingen" (1 Tim. 6 : 9). U voelt waar het accent ligt.
Luther zag scherp de beperkte betekenis voor het menselijk geluk van het hebben van veel goederen. Het is helemaal niet zo dat ze als vanzelf het geluk naar je toebrengen. En het bezit van véél goederen kan ook schaden. Dat wordt onder meer duidelijk. wanneer we het tijdsaspect van het consumeren in onze beschouwing betrekken. Elk goed.
dat je wilt hebben. moet je kopen en dat kost een stukje tijd. Je moet het onderhouden en vervangen wanneer het weer op is. Dat kost tijd; en hoe meer goederen we aanschaffen. hoe minder tijd we dan over hebben voor onze medemens. Want tijd is niet minder schaars dan goederen. Het is in onze materiëel-rijke samenleving zelfs het meest schaarse dat bestaat. Een bijbels woord. dat voor elke economie betekenis heeft. is dan ook het woord "genoeg". Als je voedsel hebt en onderdak en kleding. dan moet dat genoeg zijn. Streven. jagen naar méér is bijbels gesproken niet "wijs".
Het woord "genoeg" staat tegenover "altijd meer". Op een gegeven ogenblik moeten we kunnen zeggen: "Ik zou niet rijker willen worden dan ik nu ben, want het zou mij en mijn naaste kunnen schaden".
Naast het element van het "genoeg hebben" is het tweede element in een bijbelse economische levensstijl de aanvaarding van de sjaloom van God.
De Thora geeft bijv. een duidelijke veroordeling van de idee. dat het geluk zou afhangen van ónze arbeidsprestaties en ons inkomensniveau.
God geeft Zijn rust. Zijn sjaloom of geluk als een genádegave. Eerst geeft Hij de sabbathdag en het sabbathjaar --- "Gedenk de sabbathdag dat gij die heiligt" --- en dan verwacht Hij. dat pas in het kader van Zijn rust wij tot werken komen. Zo sterft bij ons de jàcht om het geluk te bereiken; want het geluk ligt niet in het verlengde van onze eigen prestaties. Het geluk is ten diepste steeds een zaak van vertrouwen in de Heer, Die ons leven omvangt en Die voor ons zorgt. Dat is de wortel van een bijbelse, economische levensstijl. Dat haalt een ontspannenheid binnen in de manier waarop wij met goederen en tijd omgaan. Een ontspannenheid waar anderen verbaasd naar kunnen kijken.
Openheid naar de naaste
Een derde element in een bijbelse, economische levensstijl is dat van de openheid van ons bezit naar de naaste.
In het oude Israël liet de boer zijn akker voor een deel onafgemaaid omdat hij wist, dat het voor de naaste bestemd was. Dat was een opengaan van een stuk van zijn bezit naar de dienst aan de medemens.
De Israëliet nam de Levieten en de vreemdelingen mee. wanneer hij feest ging vieren in Jeruzalem.
Die openheid naar de naaste ontbreekt teveel in ons rijke westerse leven. Wij proberen vaak alles voor onszelf te houden en het als exclusief het onze te zien. Maar de Bijbel zet ons op het spoor. dat we moeten leren elkaar te dienen met goederen.
Als iemand een bungalow of een caravan heeft en die maar een paar weken in het jaar gebruikt, dan vergt de openheid naar de naaste, dat we zulke dingen ook mee ter beschikking stellen aan anderen.
Waarom zouden we voor soortgelijke zaken niet een apart kolommetje in: de kerkbode openen?
Onze samenlevingsstijl van vandaag is geworden. dat goederen mensen allereerst verdelen en hen tegen elkaar opjagen. zelfs tot een klassestrijd toe. De Bijbel leert ons echter. dat goederen mensen met elkaar kunnen verbinden. Ze moeten schakels tussen mensen kunnen zijn.
En het is duidelijk, dat dat ook onze aankoopstijl van goederen raakt: het kan heel wijs zijn wat duurder te kopen, wanneer we weten door die aankoop aan onze naaste, dichtbij of veraf (wereldwinkel-koffie).
goed te doen.
In onze omgangsstijl met tijd en goederen is er vaak nog te weinig van de bevrijding van Christus te merken --- een bevrijding. die zou moeten uitkomen in het genoeg willen hebben, in het aanvaarden van de sjaloom van God. in de openheid naar de naaste. Maar in onze westerse arbeidspatronen lijkt die verlossing van het economische leven soms nog méér absent te zijn.
Arbeid
De meeste mensen zeggen: "Arbeid doe je om aan geld en vrije tijd te komen. want daardoor word je gelukkig". Maar om daartoe zo vlug mogelijk te komen, moeten we des te gejaagder werken. Het gevolg is dan ook geweest. dat de arbeid in onze económische orde zo is ingericht, en zó met machines wordt gecombineerd, dat de arbeid zelf nauwelijks meer ruimte geeft aan wat samen als menswaardige arbeid toekomt.
Arbeid waarin ze iets van zichzelf kwijt kunnen. Mensen zijn geschapen naar het beeld van een God, Die iets van Zichzelf verraadde in de manier waarop Hij een wereld maakte. Dat mogen mensen óók verlangen: dat ze iets van zichzelf terugzien in datgene wat ze maken. Dat ze er iets eigens aan mee kunnen geven. Daartoe hoort ook de techniek dienstbaar te zijn.
Maar bij ons wordt veel betaalde arbeid overwoekerd door haast. En bovendien is uit de arbeid vaak elk element van creativiteit, van zelf medescheppend bezig zijn, geëlimineerd, weggehaald, omdat de financiële uitkomst van de arbeid het enige is wat in de westerse gelukshorizon lijkt te tellen.
Een bevrijde samenleving gaat anders met arbeid en techniek om. Omdat het mensen zijn, die werken, mogen zij ook werk hebben, dat hen ligt en dat aansluit op hun mogelijkheden. Veel ouders hebben nog de neiging om ten aanzien van hun kinderen teveel nog als maatstaf te nemen, dat ze later een beroep moeten kunnen krijgen, waarin ze het financieel goed hebben. Soms tegen de aanleg van de kinderen in. Dat is een gevaarlijke bezigheid. Aanleg van kinderen is iets dat er door de Schepper is ingelegd, en dát moet tot ontplooiing kunnen komen.
Wanneer we vertrouwen op de Heer zal Hij ook zorgen, dat het kind tot zijn of haar bestemming komt.
Zorg voor de omgeving
Een bijbelse levensstijl sluit niet alleen een "bevrijde" omgang met goederen, tijd en arbeid in, maar ook met de ons gegeven natuur. We mogen er wel eens over nadenken of we sommige goederen uit een oogpunt van respect voor de schepping, die de Heer gemaakt heeft, wel moeten kopen (bijv. wegwerphesjes ) of dat het beter is zulke dingen niet te gebruiken. Er zijn energievretende apparaten, die we vaak beter missen kunnen. Rentmeesterschap heeft ook iets te maken met de manier waarop wij door ons economisch handelen direct of indirect beslag leggen op frisse lucht, zuiver water, en op het leven van planten, dieren en medemensen. Dus maar liever geen ozonvernietigende spuitbuscultuur!
Vrijgevigheid
"Het is zaliger te geven dan te ontvangen", heeft Jezus gezegd. "Zalig" wil zeggen: tot je bestemming komen, en daarin ook geluk vinden.
Dat woord gaat in tegen alle zogenaamde wereldse wijsheid; daarin is immers krijgen altijd beter dan weggeven. Toch is hiermee iets wezenlijks van elke bijbelse omgang met tijd en goederen gezegd wat ook een illustratie vormt van de wezenlijke boodschap van bevrijding voor het economische leven. Als Christus onze Rijkdom is, dan kan onze rijkdom niet gevangen worden in de goederen waarmee we omgaan.
Dan uit zich onze diepste rijkdom in een vrijgevigheid. Dan uit zich dat in een bezitten als niet-bezittende, omdat nu eenmaal in het bezitten ons geluk niet opgaat. Alleen al door dat weggeven; het laten merken aan anderen. dat je je niet eraan vastgeklampt hebt; daarin schuilt al een boodschap, al een leesbare brief naar een samenleving, die het alleen te doen is om wat we met elkaar aan "rijkdom" kunnen bijeen garen.
Geld, arbeid, tijd zijn er mede om weg te geven. Tijd is er om over te hebben voor God en je naaste. In de economie van het Koninkrijk moeten we daarvoor de nodige tijd vrij maken, die we moeten afwegen tegen veel tijdsinvesteringen, die in het licht van het Koninkrijk helemaal niet zo belangrijk zijn. ..
Samenvatting
Samenvattend zouden we kunnen zeggen, dat het geheim van rentmeesterschap dit is, dat al die elementen die hiervoor genoemd zijn het element van het niet gebruiken ten einde toe het element van het genoég hebben; dat van de openheid naar de naaste; dat van het rusten in de sjaloom; dat van de zorg voor de natuur en, niet in de laatste plaats, dat van vrijgevigheid - dat al die elementen niet als een last ons leven neerdrukken, maar dat we dóór hebben dat hierin . een Thora van onze Heer verscholen is. Een Thora, dat wil zeggen een onderwijzing over de weg, die we moeten gaan, opdat we daarop HET GELUK zullen vinden!
Een bijbelse economische levensstijl - dat is dus niet een zaak van zwarte hoeden, van versobering, van met een somber gezicht rondlopen.
Het is een weg van bevrijding, van een aanstekelijk levensgeluk, dat zijn bron nu eens niet in het materiële heeft.
Zo kunnen we tekenen van Jezus Christus zijn in een materialistische tijd. Want Hij is immers onze Vrede, onze Sjaloom! Hij is de einder van het gehele economische leven, dat in Hem als de Heer van deze wereld zijn bestemming heeft.