Slechte theologie en kwijnend geloofsleven
1977-04-29
Van een verkeerde wijsbegeerte ...- Jaargang 21
- nummer 17
Als je in de geschiedenis van kerk en theologie duikt, dan verbaast het je telkens weer te moeten konstateren, dat de theologie zo vaak en zo gretig te rade is gegaan bij de wijsbegeerte. Bij een wijsbegeerte nota bene die helemaal niet christelijk was! Als men de hoogheid en de majesteit van de enige ware God wilde tekenen, dan ging men telkens weer kijken hoe de wijsbegeerte een dergelijke opdracht placht uit te voeren. Dan kwam men op God als "het hoogste zijn" of als "de eerste oorzaak". En men vond het helemaal mooi Gold te tekenen als degene (of dàtgene!), die alles in beweging brengt zonder zelf door iets bewogen te worden.
De onbewogen en onbeweegbare Albeweger!
Misschien zegt u wel even, dat deze “titel" er toch mooi uitziet.
Allicht! Als dat niet zo was, dan Was de theologie er natuurlijk nooit ingevlogen. Maar denk nu eens even verder. Wat is bij deze mooie titel eigenlijk nog de plaats van ons gebed? Is er nog een plaats voor? Doet het nog wel iets? Wanneer we de wijsgerige benaming mooi blijven vinden, dan gaat er met ons gebeld iets mis. O zeker, we kunnen er mooie dingen van blijven zeggen: In ons bidden lóven wij zijn grote Naam (bijv.). Mooie en ware dingen.
Maar het zijn bloemen die Moeien om een diep gat. Want op de èèrste vraag die gesteld wordt, op de vraag of onze smeking als zodanig zin heeft en of God werkeiijk handelt als Verhoorder van de gebeden, ... op die vraag kan geen antwoord meer gegeven worden. Dat kan niet bij... een onbewogen Albeweger!
Ik denk, dat het ons alles bij elkaar genomen toch niet zo veel moeite kost om van die wijsbegeerte maar afscheid te nemen.
De bijbel vertelt ons toch iets anders.
En daar komen we toch gauw achter. Jazeker, daar komen we gauw achter, zolang de wijsbegeerte nog in al haar naakte en onverbloemde hardheid voor onze neus staat, Maar de theologische verwerking kent talrijke verfijningen waarbij het moeilijker wordt je roer recht te houden!
... naar een verkeerde uitlegkunde
De gedachte van de onbewogen Albeweger kan ons parten spelenbij de uitleg van de bijbel. Neemt u nu eens Ex. 32, de geschiedenis van het Gouden Kalf. Na de zonde van Israël zegt de Here: "Nu dan, laat Mij begaan, dat mijn toorn tegen hen ontbrande en Ik hen vernietige, maar u zal Ik tot een groot volk maken" (10).
Daarop volqt de voorbede van Mozes, waarin de Here wijst op de oneer die Egypte de Naam der Heren zal aandoen en waarin hij verder een appèl doet op de eed aan de vaderen (11-13). En daarna volgt het evangelie van het berouw van God: "En de Here kreeg berouw over het kwaad, dat Hij gezegd had zijn volk te zullen aandoen" (24).
Wanneer de gedachte van de "onbewogen ... God" ons te pakken heeft, dan lezen we eigenlijk alleen het einde van deze geschiedenis ècht. De Here laat de geschiedenis van Israël doorgaan.
En vandaar redeneren we terug naar het begin: Wat de Here uiteindelijk doet, dat en dat alléén moet Hij steeds al van plan geweest zijn, omdat Hij vrij is van alle beïnvloeding van "buiten".
En wat doen we dan met die geweldige dreiging van de Here?
En wat doen we dan met Mozes' gebed? 0 zeker, daar worden dan mooie woorden aan gewijd. We zien hier vóór ons een indrukwekkend staaltje van de opvoedkunde van God. Wat laat Hij Israël hier op schokkende wijze de ernst van zijn zonde zien! En hoor Mozes nu eens! Wat is het hem te doen om de eer van de Naam! En wat komt hij roerend terug op het Verbond met de vaderen! Wèèr ... prachtige bloemen om een donker en diep gat!
Inderdaad, donker en diep en leeg! Want de bedreiging van de Here is dan toch kennelijk onwerkelijk.
En Mozes' gebed, Mozes' smeking-als-zodánig, ... ze doet niets omdat ze ook niets behoeft te doen.
Opvoedkunde ... maar dat betekent toch heel nuchter, dat Israël tot zijn verbetering maar even moest geloven wat toch niet wáár was. En dat betekent voor ons dat wij dit Bijbelgedeelte -- op het slot na! – wel kunnen vergeten.
Want als de kinderen zo knap worden dat ze weten wanneer vader opvoedkundig praat en het dus (!) niet werkelijk meent, dan heeft de opvoedkunde geen enkele zin meer! Israëls geschiedenis gaat in Ex. 32 door ... een gelukkig slot, een "happy end"!
En dan kan men een -grote sprong maken. Dan kan de hele bijbel zomaar het boek van het gelukkige slot worden. Dat "genade-einde" wordt dan de enige volluit èchte werkelijkheid. Wij groeien boven Gods opvoedkunde uit! Ja, zo kan de bijbel het boek worden van het gelukkige slot. En daarna wordt ze toch eigenlijk het gelukkige slot zonder boek! Er is maar weinig meer dat echt ernstig genomen wordt. Alleen het einde is echt. Het genáde-einde!
In deze bijbelbeschouwing worden dingen gezegd die heel mooi klinken. Het lijkt een grote vooruitgang vergeleken bij die naakte wijsbegeerte van de onbewogen en onbeweegbare God. Maar het één is er niet zonder het ander! Er is verband!
De gevolgen voor het geloofsleven zijn dan ook veel erger dan we in oppervlakkigheid zouden denken. Alles wordt omgekeerd.
Het gebed om vergeving verliest zijn werkelijke betekenis. De "God van het gelukkige einde" doet denken aan wat Voltaire spottend zei ... "Pardonner, c'est son métier" ... "Vergeven, dat is Gods vak, zijn beroep". Het is niet meer zo, dat de zondaar de vrijmoedigheid ontvangt om vergeving te vragen. Neen, het wordt zo, dat de vergeving ons de vrijmoedigheid tot zondigen gaat geven! Want ook de ronde gaat in haar ernst vervagen en onwerkelijk worden. In het licht van de wijsbegeerte van de "onbewogen God", van de "God van het gelukkige einde".
Natuurlijk kan het ook precies andersom. Men kan vanuit deze wijsbegeerte ook komen tot de "God van het donkere einde".
Denk maar eens aan het geheel van Israëls geschiedenis in de bijbel. En vanuit dat donkere einde kan men dan al Gods woorden van liefde en trouw van hun werkelijke zin beroven. Die woorden waren immers tevóren gesproken.
En slechts het einde geldt. Slechts het resultaat telt mee. En alleen dat resultáát moet de onbewogen God van het begin af gewild hebben.
Dan krijgen we die grote verduistering van het geloofsleven omdat Gods lieflijke Verbondswoord niet meer ernstig genomen wordt. Het denksysteem is eender. In de plaats van het "optimisme" treedt alleen het "pessimisme". Tegenstellingen op hetzelfde niveau van denken. Maar hierover nu niet verder.
Reformatorische arbeid van Luther
Luther heeft weer mogen beklemtonen dat Christus alléén de weg is die tot de Vader leidt. En dat we deze weg bewandelen door de geloofsovergave aan Gods genade in Christus, door de omhelzing van Christus in het geloof.
Maar Luther heeft het altijd beklemtoond: Hoe kunnen wij in waarheid dat "Christus alleen" volhouden en vasthouden, als we de Here God niet gezien hebben in zijn gestrenge en heilige majesteit?
Hoe kunnen we in ons gebed werkelijk de toevlucht nemen tot de genade als we onze Gold niet hebben gezien en beleden als een verterend vuur? En dan zien we in Luther's werk een buitengewone harmonie tussen de kennis van de Schrift en de kennis van het leven des geloofs. Als ik de Schrift niet werkelijk laat spreken en als ik die Schrift niet werkelijk hoor, dan breek ik de mogelijkheid en de werkelijkheid van mijn geloof af. Als iemand tegen Luther zou zeggen, dat je de bijbel wel zou kunnen vergeten als je dan dat ene woord "genade" maar zou onthouden, dan zou Luther antwoorden, dat dat de kortste weg zou zijn om alle genadekennis te verliezen. Hoe kan iemand van genade weet hebben als hij geen kennis draagt van zonde! En hoe zou hij zonde kennen als hij Gold niet vóór zich zag in zijn gestrenge en heilige majesteit!
Als Luther dan ook handelt over de bekende geschiedenis van Jacob' s worsteling bij Pniël (Gen. 32), dan wil hij wèl erkennen, dat het de Here te doen is om Jacob's behoud. Maar daarom mag het nog niet zo zijn, dat we de nachtelijke worsteling van de Here met Jacob onecht gaan noemen!
Neen, het is een vreselijke realiteit: Zoals Jacob nu is, zoals Jacob nu reilt en zeilt, zo kan hij Kanaän niet in! God belemmert hem de voortgang. En wanneer we déze werkelijkheid zien, dan zien we ook de werkelijke plaats van Jacob's smeekgebed. Dát is Jacobs overwinning. Dat is de greep naar Gods waarachtige genade. Dat opent de deur van Kanaän.
De realiteit van strenge heilige majesteit. De realiteit van Gods genadige ontferming. Dan ook - je zou kunnen zeggen "daartussenin" - de realiteit van Jacob's gelovig smeekgebed.
Wie aan één van deze realiteiten tornt verliest alles! Wie alleen maar van genade wil weten zal de genadekennis verliezen! Hoe kan de toevlucht werkelijk zijn als we helt "waarvandaan" en het "waarheen" niet kennen!
De plaats van het gebed
Op de vraag "Heb je om vergeving gebeden?" 'krijg je nog wel eens het antwoord "Ja, natuurlijk".
Dat kan goed zijn, Maar soms heb je het gevoel, dat je blijkbaar nogal onnozel gevraagd hebt naar de automatisch en mechanisch van een aansluitende schakels van een overbekende ketting. De ketting zonde - gebed om vergeving - vergeving.
Iets van dat mechanisme van Voltaire waarin het gebed nooit wèrkelijk kan worden! Luther zou vragen: Heb je de God wel gezien die je alle voortgang ontneemt vanwege de zonde? Heb je je zonde gezien in het licht van zijn gestrenge hemelse majesteit?
En ben je de enige weg gegaan, de weg van Jacob's smeking? De weg van de vlucht naar Christus?
De weg van het beroep op zijn voorbede? Heb je gezien hoe donker het was zolang je zweeg (Ps. 32: 3)? En ben je zó en toen gaan spreken? De God van de genade opent de deur op het gebed! Gods majesteit verschrikt...
Je vlucht naar de deur en je klopt ... "Binnen!" weerklinkt het. "Binnen!" van Gods genade in Christus. Hij is de enige weg.
En het gebed en het geloof... de enige manier om die weg te bewandelen Of het gebed een werkelijke plaats heeft! Of het geloof ook werkelijk iets doet! Eigenlijk is het heel eenvoudig. Lees het Woord van God. En leg dat Woord niet onder het meetlatje van jouw ideeën. Het is je niet toegestaan de werkelijkheidsraad van Gods woorden te beoordelen, laat staan te ontkennen! Hoor naar Hem in al zijn spreken. Dat is goede theologie. En dat is ook een goed geloofsleven.