Amsterdamse emigranten
1976-06-25
In deze korte bespreking van het boek "Amsterdamse emigranten" moet men geen deskundig-historische beschouwing verwachten maar de beoordeling door een leek.- Jaargang 20
- nummer 26
Het lezen van een dik boek vol oude brieven lijkt een vervelende opgave. Maar toch moet ik alle medeleken (en die zijn er toch meer dan historici) zeggen dat het van grote waarde is dit prachtige boek te lezen. Nadeed is de vrij hoge prijs hoewel het boek, dat fraai is uitgegeven, die best waard is. Het bevat brieven van en aan een aantal mensen die tegen het midden van de vorige eeuw Nederland letterlijk ontvluchtten wegens hun geloof. Het waren afgescheidenen die het in Nederland 1bar moeilijk hadden, vooral in ,geestelijk opzicht, maar ook met de praktische consequenties van hun overtuiging.
Het is misschien wel weer eens goed daarvan te lezen om de eigen vrijheid (en hetzelfde land) wat meer te waarderen.
Door een aantal ondernemende afgescheidenen uit allerlei kringen werden reizen naar Amerika georganiseerd en aangemoedigd, een soort emigratiestichting dus.
De brieven zijn afkomstig van mensen die aan deze emigratie hebben meegedaan.
Het zijn heel gewone huiselijke, soms zakelijke, soms ontroerende brieven. Er is veel uit te halen over de (kerkelijke) geschiedenis van die tijd waardoor de dingen heel anders dan door het lezen van 'n geschiedenisboek echt gaan leven. Verder leest men geboeid verslagen van de reis en indrukken die de reizigers kregen van het land en de bewoners ervan.
De levensgewoonten, de bouwstijl, de manier van zaken doen en dergelijke worden treffend beschreven.
De brieven zijn daardoor zo leesbaar omdat ze zo direct en eerdijk zijn. Alle ergernissen en ontberingen, maar ook kleine vreugden en voordelen worden verhaald. In de brieven wisselen dankbaarheid en teleurstelding elkaar af. Dankbaarheid voor de (geestelijke) vrijheid die in het vaderland niet bestond, teleurstelling over de American way of life (toen al heel treffend beschreven) en de barre omstandigheden waarin men terecht kwam bijvoorbeeld. Heel wat idealisme liep kapot.
Daarom zijn er ook brieven bij van mensen die all spoedig teleurgesteld repatrieerden. Die ook daar geen geschikt levensklimaat vonden of niet voldoende spankracht hadden om daarvoor te vluchten.
De brieven zijn gerangschikt , bewerkt en van commentaar voorzien door Dr J. Stellingwerff, mede namens drs H. A. Höweler. Mijns inziens soms wat te fragmentarisch, oftewel rommelig, maar tevens verhelderend. Nogmaals, een kritische historische recensie ervan kan ik niet geven. Nog wel enkele opmerkingen waarom ik dit boek zo goed vind en enkele gedachten die bij het lezen ervan bij je opkomen.
De brieven zijn zo menselijk dat je ze ook leest als brieven en niet als historische documenten. Daardoor krijg je een soort verwantschap met de schrijvers. Je leest het boek met dezelfde "spanning" als een brief die je juist uit de brievenbus hebt gehaald.
Ten tweede is het opvallend hoe de hoofdzaak (verlossing van de achtervolging in Nederland) in de brieven een wel belangrijke maar toch bescheiden plaats inneemt tussen de beschreven alledaagse dingen. Dat is ook normaal. Als je zo'n verre reis onderneemt, in de meeste gevallen zonder retourmogelijkheid, is briefcontact met de achterblijvers bittere noodzaak. Opvallend vaak wordt door de schrijvers en schrijfsters dan ook dringend verzocht om antwoord. Daarnaast is het interessant te zien hoe allerlei "onbenullige" dagelijkse dingen en voorvallen historisch van belang zijn. Het is de vraag in hoeverre tegenwoordig alledaagse dingen verloren gaan voor de toekomst door vermindering van het brieven schrijven gevolg van de telefoon?).
Zelfs fotoboeken over het alledaagse leven benaderen niet de historische waarde van geschreven brieven. Dan nog een paar kleine dingen die me opvielen. Allereerst het gemak waarmee wordt gesproken over gezondheid, ziekte en dood.
Meermalen wordt in een brief vermeld dat ook weer één van de kinderen is overleden, Talloze mensen overleven de reis niet. De nuchterheid waarmee dit beschreven wordt is één van de dingen waaraan je kan zien dat het niet om mystieke of om fanatieke maar om gewone opgejaagde gelovigen ging. Het wordt zelfs haast te bar als A. N. Wormser van de gelegenheid van het overlijden van één van zijn kinderen gebruik maakt om. te schrijven hoe Amerikaanse doodkisten eruit zien, nota bene met een tekening eraan toegevoegd.
Wel leuk is het te zien hoe enthousiast wordt vermeldt dat sommigen in Amerika wel in. twee of drie dagen genoeg verdienen voor de hele week (gereformeerd arbeidsethiek) (p. 94), of hoe het nut van de komst van een bierbrouwerij wordt ingezien (gereformeerde drankbestrijding) (p. 110): De laatste opmerkingen zijn slechts terzijde en tekenen meer de recensent dan het boek. Reden om te stoppen na U ten zeerste aangeraden te hebben dit boek te kopen of te lenen, maar in. ieder geval te lezen.
G. P. Verburg, arts
N.a.v.:
J. Stellingwerff: Amsterdamse Emigranten, onbekende brieven uit die prairie van Iowa 1846-1873.
Buijten en Schipperheijn 1975. Prijs f 76,-.