Eerlijk is EERlijk
2012-07-28
Als je de gelijkenis van de arbeiders in de wijngaard leest in Matteüs 20:1-16, kan dat de vraag naar eerlijkheid oproepen. Wat is eerlijk? Hetzelfde als gelijkheid? Of democratie? Nee, leert deze parabel van de druivenplukkers.- Jaargang 56
- nummer 15
Eerlijk is datgene wat in overeenstemming is met Gods eer.
Stel dat een leraar biologie zijn leerlingen voorbereidt op een belangrijk proefwerk. Uw dochter studeert er hard voor en het gaat redelijk goed. Ze hoopt op een 8. Van een aantal klasgenootjes hoort ze dat het niet zo best is gegaan. Een week later vertelt de leraar dat hij achteraf het proefwerk toch wel moeilijk vond. Hij is in een gulle bui en geeft iedereen een 10. Dat is toch niet eerlijk?
Wat is eerlijk? Meestal bedoelen mensen met eerlijkheid gelijkheid. Het is eerlijk als je gelijke gevallen op een gelijke manier behandelt. We vinden het eerlijk om alle schapen over één kam te scheren en het is gelijke monniken, gelijke kappen. Dan is het ook eerlijk om mensen die langer gewerkt hebben een hogere beloning te geven dan mensen die maar een uurtje hebben gewerkt. Zij hebben het tenslotte de hele dag onder de brandende zon volgehouden.
Naast dat eerlijkheid de klank van gelijkheid heeft, heeft eerlijkheid bij velen in deze samenleving ook de klank van democratisch. Als iets democratisch besloten is, is het eerlijk. Ik begrijp dat niet goed. Waarom zou het eerlijk zijn als 51 procent van de mensen zou besluiten dat 49 procent van de mensen geen kerk meer mogen bouwen bijvoorbeeld?
Dit voorbeeld is overdreven, maar denkt u eens aan de Kopten in Egypte. Worden die eerlijk behandeld? Ze vormen 10 procent van de bevolking. De Kopten vinden onderwijs zeer belangrijk. Onder hen zijn – waarschijnlijk mede door dat onderwijs – veel meer intellectuelen dan onder de rest van de Egyptenaren. Op belangrijke posten worden echter eigenlijk alleen maar moslims benoemd.
De Kopt Boutros Boutros Ghali (1922-heden), van 1992 tot 1997 secretaris-generaal van de Verenigde Naties, is een uitzondering die de regel bevestigt.
Een voorbeeld in eigen land: de Hoge Raad sprak op 9 april 2010 uit dat de staat maatregelen moet nemen die er daadwerkelijk toe leiden dat de SGP (de oudste politieke partij van Nederland) het passief kiesrecht aan vrouwen toekent.
Brandende zon
Ik leg een andere vraag op tafel. Is het eerlijk van de arbeiders van het eerste uur om te spreken over de brandende zon? Of de last des daags en de hitte, zoals de Statenvertaling schrijft. Ze geven hoog op van wat ze doorstaan hebben. Elders zegt Jezus: ‘En wanneer jullie merken dat de wind uit het zuiden komt, zeggen jullie dat er hitte op komst is, en dat is ook zo.’ Die zuidenwind komt meestal aan het eind van de lente voor. De druivenpluk vindt echter plaats aan het eind van de zomer, begin herfst. Meestal heerst er overdag een westenwind, die iets verkoeling brengt vanaf zee.
Hoe dit ook zij, de landheer betaalt de arbeiders aan het eind van de dag uit in overeenstemming met Leviticus 19:13: ‘Betaal een dagloner zijn loon nog op dezelfde dag uit.’ En Deuteronomium 24:14-15: ‘Een dagloner, die het al moeilijk genoeg heeft, mag u niet uitbuiten, of het nu iemand van uw eigen volk betreft of een vreemdeling die in een van uw steden woont. U moet hem nog dezelfde dag, voor zonsondergang, uitbetalen; want hij is arm en het gaat hem juist om dat loon.
Anders zal hij de HEER zijn nood klagen, en dan zal u wat u hem hebt aangedaan als zonde worden aangerekend.’ Deze landheer straalt één en al rechtvaardigheid uit. Hij zal zijn dagloners toch wel enige rust gegeven hebben op het heetst van de dag.
Jezus spreekt deze gelijkenis in verband met het Koninkrijk der hemelen. Ervaren we het werk in de wijngaard als vreugde of als zwoegen onder de brandende zon? Is het eerlijk om zo over het werk te spreken?
Boos oog
De landheer antwoordt dat hij de laatste evenveel wil geven.
Wíj zijn het toch samen eens geworden over een denarie?
Of zet het kwaad bloed dat ik zo handel? Andere vertalen met: of is uw oog boos? U moet daarbij bedenken dat boos in de tijd van de Statenverlating ‘slecht’ betekende. Denk bijvoorbeeld aan Genesis 13:13: De mannen van Sodom waren boos. De vraag is dus of het kwaad bloed zet. Of je oog slecht is. Kijk je soms verkeerd? Ben je jaloers? Kijk je afgunstig?
De landheer vraagt: Ik behandel je toch niet onrechtvaardig?
Ik mag toch doen wat ik wil?
Eerlijkheid is geen gelijkheid. Mensen zijn nu eenmaal niet gelijk. Eerlijkheid is ook geen kwestie van democratie of meeste stemmen gelden. Ik zou het tegenovergestelde willen bepleiten. De eerlijkheid van de landheer, die in de gelijkenis een beeld van God is, heeft letterlijk alles te maken met zijn eer. Eerlijkheid is datgene wat in overeenstemming is met Gods eer. Het is Gods eer om mensen te redden. Het is Gods eer om als die biologieleraar iedereen te laten slagen. Het is Gods eer dat de laatsten de eersten worden en de eersten de laatsten. Dat is de aanleiding van de gelijkenis (Matteüs 19:30!) en dat is het slot van de gelijkenis. Alleen wanneer men de goedheid van de Heer prijst en daarvoor alles over heeft (vgl. Matteüs 19:21) wordt men ervoor bewaard een laatste te worden door een slecht oog. Bij God zijn alle dingen mogelijk. Zo is het zijn eer de laatsten de eersten te laten zijn.
Simon Kadijk studeerde theologie in Kampen (PKN) en Apeldoorn (CGK). Hij is directeur van Donatus, dé kerken- en monumentenverzekeraar en lid van de NGK van Sliedrecht.