Normen en feiten in verband met het kernwapenvraagstuk (2)
1983-10-21
De vorige maal eindigde ik met de opvallende bewering dat de christelijke gemeente voor een anti-abortusprogram meer steun van een ongelovige mag verwachten dan voor een weerloosheidspleidooi, omdat de mensen toegankelijker zijn voor de gedachte dat het leven beschermd moet worden dan voor het verhevener denkbeeld dat men het aardse leven ook kan prijsgeven.- Jaargang 27
- nummer 39
Maar is dit nu wel waar} zul je vragen. Meer steun voor een anti-abortusprogram dan voor een anti-kernwapenactie? Kun je je dan een massale 21 novemberdemonstratie tegen abortus voorstellen? Slaan de IKV-activiteiten niet in brede kringen aan? En zijn de mensen ten aanzien van abortus en euthanasie niet opvallend lauw? Toch denk ik dat we ons hier gemakkelijk door de schijn kunnen laten bedriegen.
De schijn
Wat de kernwapens betreft, de 21-november-demonstratie heeft tot dusver geen merkbare weerklank gekregen in de daarop volgende politieke verkiezingen. Het succes van die dag heeft zich tot het emotionele beperkt. Als het publiek zich de dreiging van het Oostblok werkelijk realiseert - en een kleine fout in de Russische propagandaregie is daarvoor soms al voldoende - eist het veiligheidsgaranties van zijn overheden. Toegegeven, dat is in de andere NAVO-landen duidelijker dan bij ons, maar als het er werkelijk op aan gaat, dan zal zich de menselijke natuur zelfs mier niet verloochenen.
Het wil er bij mij echt niet in dat 21 november een succes van de bergrede zou zijn. Het zou dan ook wel een zeer vereenzaamd succes zijn als je let op de uitgebreidheid van Gods verlanglijstje daar! Nee, de toeloop van die zaterdag in Amsterdam schrijf ik eerder aan andere factoren toe.
Voorop aan de factor 'angst'; angst voor de menselijke fout, gezien de slordigheid en de onzorgvuldigheid die alom huishouden bij ons omgaan met de dingen en met de schepping, (Persoonlijk vind ik dit het meest reële argument om tegen uitbreiding van het kernwapenarsenaal te zijn; denk erom: reëel, niet doorslaggevend; het antwoord erop zal moeten zijn dat we bard aan bet werk gaan om bij hoog en bij laag in de samenleving een nieuw en sterker verantwoordelijkheidsbesef aan te kweken.) Dan is er het feit dat onze pers grotendeels het vijandsbeeld van Rusland stelselmatig vervaagt. Wat ook meespeelt is dat het met onze economie niet zo best gaat: "kan de defensiepost op de landsbegroting niet wat lager?". Tenslotte is het nationale besef in Nederland altijd al zwak geweest. AI deze factoren zouden echter minder gewicht in de schaal werpen als het werkelijk tot de mensen doordrong wat voor een geweldige bedreiging het Russische communisme voor onze geestelijke vrijheid vormt. En wat betreft de lauwheid ten aanzien van de abortuswetgeving denk ik dat de meeste mensen dit vraagstuk: eigenlijk niet zo interesseert.
Verruiming van de mogelijkheid tot aborteren behoort ook meer tot bet wensenpakket van de meer gegoede klasse. Ik schat dat als de regering de oude wetten op dit gebied streng rou handhaven, zij de meerderheid van de bevolking, (zij het onder aanvankelijk gemopper) zou meekrijgen, Zeker nu de welvaart terugloopt.
Eerste en tweede secularisatie
Het komt er dus eigenlijk op neer dat ik de publieke opinie zoals de intellectuele bovenlaag van onze weerspiegeld wordt wantrouw. De pers weerspiegelt de meningen van de intellectuele bovenlaag van onze bevolking. Juist in die bovenlaag echter zitten de zeer velen die van het christelijk geloof afvallig geworden zijn. Nu beweer ik niet dat in de benedenlaag christenen in overvloed te vinden zijn. Maar de benedenlaag wordt gevormd door de secularisatie van de vorige eeuw: de arbeiders die in het proces van de industrialisatie eerst van de kerk en vervolgens van het geloof vervreemd zijn. En nu meen ik dat de mensen van de eerste secularisatie op menig punt met veel gezondere opvattingen rondlopen dan de lieden van de tweede secularisatie, Met deze laatste bedoel ik de secularisatie die in ónze eeuw heeft huisgehouden onder de geëmancipeerden van katholieke en protestantse afkomst, Je zou die eerste en tweede secularisatie runnen vergelijken met de twee ballingschappen uit de bijbelse geschiedenis van Israël: die van de tien stammen in de achtste eeuw vóór Christus. En die van de twee stammen in de zesde eeuw vóór Christus. En als deze vergelijking ergens op slaat dan zou ik mijzelf terugherkennen in de ervaring die de profeet Jeremia opdeed in de dagen van de tweede ballingschap: "Afkerigheid (Israël) heeft zich gerechtvaardigd boven Trouweloze (Juda)" (Jer. 3: 11).
Dat wil zeggen: met de mensen van de eerste secularisatie is beter te praten dan met die van de tweede. De eersten hebben bij het verlaten van de kerk een behoorlijke dosis gezond verstand meegenomen. De laatsten zijn natuurlijk ook niet gek maar wel ideologisch behekst. Vreemde ideologieën vermengen ze met restanten van evangelisch besef waarvan de uitkomst de ene wanstalägheid na de andere is. De gedachte van een politieke realisering van de bergrede is er zo een: ijzer vermengd met leem. Nu vind ik verder dat de christelijke gemeente van vandaag zich teveel aan de mensen van de tweede secularisatie gelegen laat liggen. Dat is ook wel te begrijpen want die tweede secularisatie ligt als een nauw Sluitende gordel om haar heen. Maar goed is het niet, Ook van de 21ste november moet de gemeente zich niet teveel aantrekken. Immers, niet zij zelf maar de tweede secularisatie was daar op de been.
Wij zouden als christenen een weg moeten vinden om door we ons omsluitende gordel heen te breken en zo tot een nieuwe ontmoeting met de eerste secularisatie te komen.
Ik wil niet idealiseren maar ik geloof dat we dan tegenover een veel eedijker ongeloof zouden komen te staan. Een ongeloof dat in zijn vooronderstellingen veel bruikbaar gedachtegoed meevoert, waarbij aangeknoopt zou kunnen worden (ook tot hernieuwde evangelisatie). Het zou dan wel eens kunnen blijken dat een wetgeving die abortus als regel strafbaar stelt èn een behoorlijke landsverdediging die de agressor op afstand houdt beide een veel dieper en breder weerklank vinden in het volksleven dan nu slordigweg aangenomen wordt. Want de tweede secularisatie heeft een veel te grote mond.
Bergrede slechts persoonlijk
Maar gesteld nu eens dat die tweede secularisatie met haar ideeën de meerderheid van de Nederlandse bevolking zo ver zou krijgen dat ze om wat voor bedenkelijke reden dan ook voor de kwetsbaarheid of zelfs de weerloosheid koos en op dit punt willens niet willens met de bergrede in de pas ging lopen, zouden wij daar als christenen dan toch met blij mee kunnen zijn en daarvan geen dankbaar gebruik mogen maken?
Wij hoeven toch niet altijd over motieven te oordelen? Wel vaker immers krijgt de christelijke gemeente voor wat zij voorstaat steun vanuit de wereld op gronden die zij onmogelijk kan goedkeuren. Wat hindert dat? We hebben het toch over politiek, dat wil zeggen over een gebied waar met compromissen gewerkt moet worden? Ik ben niettemin van mening dat wij dan als christenen zouden moeten opkomen voor de minderheid die wèl verdedigd wil worden. Want juist de hoge ethiek van de bergrede heeft niets opdringerigs en werkt wel het allerlaatst met het argument van de helft plus één, Wij mógen eenvoudig de ongeesteIijke bijval op dit punt niet accepteren; daar is de zaak te ernstig en daar zijn de gevolgen te ingrijpend voor. Alleen wanneer de Nederlandse bevolking als geheel op het niveau van de bergrede stond, zou weerloosheid als politiek beleid in aanmerking komen. Wij weten echter alten dat dat niet het geval is. Behalve trouwens dat we aan de minderheid het recht van verdedigd te willen worden moeten toestaan, vraagt ook het belang van de volgende generatie(s) de aandacht.
Dat belang wordt vaak in het geding gebracht als bet gaat om het gebruik van atoomgeweld en dat is terecht: we moeten ons dit punt terdege realiseren en het bij de afweging van de beslissing fors laten meespreken. Maar dit argument van de volgende generaties Iegt ook aan de andere kant van het dilemma zijn gewicht in de schaal. Wat zullen onze kinderen ervan zeggen dat wij bewust hebben afgezien van het bieden van tegenweer tegen de agressor? Dat wij een duurzame bezetting niet naar vermogen hebben verhinderd? Mogen we van hen vergen dat ze ons gedrag achteraf zullen goedkeuren?
Hoe je het ook keert of wendt, het wordt mij steeds duidelijker dat de door Jezus aangeprezen weerloosheid alleen voor strikt persoonlijke toepassing in aanmerking komt. Jezus' woord immers over het toekeren van de andere wang behelst niets minder dan de bereidheid je leven te verliezen zonder dat daar enig aards voordeel tegenover staat. Maar onder welk ethisch argument mag je zo'n bereidheid van een ander dan jezelf eisen? Alleen persoonlijk kan een mens de weerloosheid als weg kiezen om dan onder deze norm staande aan de feiten het zwijgen op te leggen. In alle gevallen van meer algemene bedreiging moet hij zich afvragen wat de gevolgen van zijn weerloosheid voor anderen zijn. Hij zal dan tot de conclusie komen dat met name in de politiek weerloosheid tot onverantwoordelijk gedrag voert.
(slot volgt)