Het echte geluk
2012-08-18
Misschien herinnert u zich nog de presentatie van de Nieuwe Bijbelvertaling. Koningin Beatrix las per ongeluk overvloed in plaats van oervloed: …en duisternis lag over de overvloed… - Jaargang 56
- nummer 16
Zulke vergissingen gebeuren vooral bij woorden die je niet verwacht en bij zinsconstructies die je niet verwacht. Dit proces kan niet alleen bij het lezen gebeuren, maar ook bij het horen.
Arm van geest
Jezus begint de Bergrede met een zaligspreking voor de armen. In de Statenvertaling (SV): ‘Zalig zijn de armen van geest; want hunner is het Koninkrijk der hemelen’. Het woordje zijn heeft men schuin gedrukt om aan te geven, dat dit niet in het Grieks staat, maar dat je het erbij moet denken. Dat is in dit geval maar zeer de vraag. Door zijn erbij te denken wordt de zin een constatering of een stelling.
De Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) heeft: ‘Gelukkig wie nederig van hart zijn, want voor hen is het koninkrijk van de hemel.’ Hier staat ook wel het woordje zijn, maar in dit geval aan het eind van het eerste zinsdeel. Daarmee bereik je, dat het geen stelling meer is, maar dat het een uitroep wordt of een belofte.
‘Armen van geest’ uit de SV is in de NBV ‘nederig van hart’ geworden. Het gaat niet om mensen met een gering verstand of om sociale armoede. Het gaat om het innerlijk, zoals ook in zesde zaligspreking: ‘zalig wie zuiver van hart zijn’. Het Griekse woord kun je ook vertalen met bedelaar!
Johannes Chrysostomus (345-407) heeft daarvan gezegd, dat Jezus expres het woord bedelaar gebruikt en niet het woord nederig om aan te geven, dat we actieve bedelaars mogen zijn en geen passieve.
Zalig
De Bergrede begint met de zogenaamde zaligsprekingen.
Zo begint de SV die eerste zinnen ook met: Zalig. Wat is zalig? Modernere vertalingen hebben gelukkig. Zalig heeft alles te maken met tot je echte bestemming komen. Het tegenovergestelde is rampzalig. Zalig is daarom meer dan gelukkig. De zaligsprekingen zijn als het ware wegwijzers naar de zaligheid. Ze leren ons hoe we als zout niet smakeloos worden. Ze leren ons hoe we ons licht laten schijnen voor de mensen.
Bijbel in Gewone Taal
Het NBG werkt aan een vertaling voor mensen met weinig leeservaring. Dat wordt de Bijbel in Gewone Taal (BGT).
Deze BGT houdt rekening met het feit, dat deze doelgroep sneller leest wat men denkt dat er staat in plaats van wat er echt staat. Bij een zin als: ‘Gelukkig wie nederig van hart zijn’ zou je zo maar kunnen denken dat er staat ‘Gelukkig zijn wie nederig van hart zijn.’ Je verwacht namelijk een werkwoord bij gelukkig. Je verwacht eerder een constatering of een stelling, dan een uitroep of een belofte. Ik vind, dat de BGT dat mooi oplost. De eerste zaligspreking luidt in concept zo: ‘Het echte geluk is voor mensen die weten dat ze God nodig hebben. Want voor hen is Gods nieuwe wereld.’ Men gebruikt niet het ouderwetse woord zalig, maar ook niet het wat vlakke gelukkig. Door te vertalen het echte geluk laat men zien waar het om gaat. Ook mooi is die weten dat ze God nodig hebben. Ik constateer, dat deze vertaling behoorlijk ver af staat van de SV. Maar we moeten beseffen, dat de moderne lezer niet meer weet wat zalig is.
Ook snapt een huidige lezer niet meer waarom zijn schuin gedrukt staat. En wat te denken van armen van geest?
Chrysostomus spreekt over bedelaarschap. Prachtig hoe de BGT dat sterke Griekse woord vertaalt: weten dat je God nodig hebt. De BGT staat dichter bij de grondtekst dan op het eerste gezicht lijkt!
Gods nieuwe wereld
Matteüs gebruikt vaak de uitdrukking Koninkrijk der hemelen (SV) of Koninkrijk van de hemel (NBV) waar Lucas Koninkrijk van God schrijft. In de dagen van Jezus vermeden Joden liefst zoveel mogelijk de naam van God. Dan kon je hem ook niet ijdel gebruiken was de redenering.
Daarom zei men liever Koninkrijk der hemelen dan Koninkrijk van God. In elk geval is duidelijk, dat met hemel of hemelen niet zozeer een plaatsbepaling wordt bedoeld.
De vraag is hoe een niet geoefende hedendaagse lezer dit opvat. Daarom kiest de BGT voor Gods nieuwe wereld.
Ook gebruikt men liever korte krachtige zinnen, dan lange zinnen. Niet om de boodschap te versimpelen. Neen, juist om de boodschap krachtig neer te zetten voor ongeoefende lezers van de 21ste eeuw. Ik eindig met een stukje proeftekst van de BGT. Dan proeft u het zelf. Ik nodig u uit om het te beproeven.
Het echte geluk is voor mensen
die weten dat ze God nodig hebben.
Want voor hen is Gods nieuwe wereld.
Het echte geluk is voor mensen
die verdriet hebben.
Want God zal hen troosten.
Het echte geluk is voor mensen
die vriendelijk zijn.
Want aan hen zal God de aarde geven.
Het echte geluk is voor mensen
die doen wat God wil
en daar alles voor over hebben.
Want God zal hun moeite belonen.
Het echte geluk is voor mensen
die goed zijn voor anderen.
Want God zal goed zijn voor hen.
Het echte geluk is voor mensen
die eerlijk zijn.
Want zij zullen God zien.
Het echte geluk is voor mensen
die vrede sluiten.
Want zij zullen kinderen van God
worden genoemd.
Het echte geluk is voor mensen
die lijden omdat ze Gods wil doen.
Voor hen is Gods nieuwe wereld.
Simon Kadijk studeerde theologie in Kampen (PKN) en Apeldoorn (CGK). Hij is directeur van Donatus, de kerken- en monumentenverzekeraar en lid van de NGK van Sliedrecht.