Vrijheidsberoving als argument
1976-01-09
De combinatie van deze twee namen is in heel ons land bekend geworden tijdens de bezetting van de Indonesische ambassade te Amsterdam.- Jaargang 20
- nummer 2
En het is niet om deze ellendige spanningen opnieuw op te roepen, dat de Valeriusstraat en de Brachthuyzerstraat nog eens worden genoemd.
Het is echt om de personen áchter deze straten - waarin zich de bezetting, de spanningen en de anticlimax voordeden - eens nader te belichten.
Want de Indonesische ambassade aan de Brachthuyzerstraat te Amsterdam is gevestigd in een muzikantenbuurt. Het is de wijk van Dufay, van Obrecht, van Ockeghem, Palestrina, Orlando di Lasso plus de Nederlanders Viotta en Verhulst. Aan de ene kant begrensd door de schilders - aan een andere kant door namen uit het koningshuis. En laat de Brachthuyzerstraat nu juist de verbinding vormen tussen de Valeriusstraat en de Koninginneweg.
Die het leest die geve daar acht op. Want de Zuidmolukkers hadden voor de bezettingen van Wijster en Amsterdam ook de gijzeling van onze koningin op hun programma staan. Als die was doorgegaan zouden degenen, die "door de eeuwen trouw" aan het vorstenhuis zich betoonden, paradoxaal genoeg, Neerlands "Koninginneweg" hebben genomen ... om eigen belangen te accentueren. Dát zit achter de Koninginneweg.
En achter de Valeriusstraat zit de man, die ons volk het lied schonk: 0 Nederland, let op uw zaak ...
Wie was Adriaen Valerins nog meer? Een notaris te Veere, tevens de man, die de invoerrechten op de Schotse wol inde (welke in doorvoerhandel naar ons achterland- werd verkocht). Ook fortificatiemeester en houder van enkele andere aanzienlijke posten. Gehuwd met een burgemeestersdochter, Elisabeth Bouwens, behorende alzo tot de aanzienlijkste families van de in 1600 vermaarde stad Veere, schreef hij voor Neerlands jeugd een leerboek: "Nederlandse Gedenkklank". Een boek, waarin hij het eerste én belangrijkste deel van de 80-jarige oorlog tekende. Weliswaar aan de hand van betere bronnen uit zijn tijd (en een boek, dat nooit tot de schoolbanken is doorgedrongen, dat pas eind vorige eeuw ontdekt en in 1942 voor het eerst herdrukt werd) maar een boek, dat toch belangrijk is.
Waarom belangrijk? Omdat hij zijn geschiedschrijving opluisterde met citaten, spreuken en ... met verzen! Deze verzen vormden de knooppunten van de geschiedschrijving, ongeveer zoals de historische psalmen mijlpalen in de heilsgeschiedenis vormen. De tekst van deze liederen is dus van Valerius. De melodieën zijn bepaald niet van hem. Hij was weliswaar muzikaal gevormd, bespeelde de instrumenten van zijn tijd, schreef zelfs een speciaal muziekschrift voor de luit - maar componeerde niet. Al zijn melodieën heeft hij ontleend aan de bestaande litteratuur; meest de instrumentale, soms ook de vocale. Er is geen melodie van Valerius bij; voor zijn liederen kwam hij zelfs melodieën te kort.
Met alle waardering voor Valerius en de schat aan historische liederen uit zijn Gedenkklank, is het dus onjuist om Adriaen Valerius in de muzikantenwijk te plaatsen.
En wie was Brachthuyzer? Nu komen we verder. Want deze naam behoort in muzikantenbuurt van Amsterdam, tussen Verhulst en Viotta, zeker thuis! Deze naam (hebt u gemerkt hoe de nieuwsmedia met de naam hebben omgehaspeld ?) komt zelfs twee maal in de muziekgeschiedenis van Amsterdam voor; vader en zoon waren bekende musici.
Vader Brachthuyzer heette Daniël en leefde van 1779 tot 1832. Hij was blind en organist aan de Nieuwezijdskapel, later van de Nieuwe Kerk op de Dam. Een van de Amsterdamse blinde organisten. Ook klokkenist aan een van de vele Amsterdamse carillons. Zijn geheugen was, als van de meeste blinden, fenomenaal. Daardoor ontwikkelde hij een improvisatiekunst op het orgel, welke hem maakte tot een verbindingsschakel tussen Jan Pieterszoon Sweelinck en Cor Kee. Bovendien waren zijn liefdadigheidsconcerten beroemd: ze brachten soms meer dan f 20.000 op en dat was heel wat in die tijd. (Zodat ook die Amsterdamse liefdadigheid beroemd is geworden.) En als u nu denkt dat Brachthuyzer zich populair maakte met opera-arrangementen, veldslagen en natuurtaferelen - dan zij u verzekerd, dat hij het meest bekend stond om zijn kennis en voordracht van Bach's orgelwerk. Hij is 53 jaar geworden; voor die tijd' een knappe leeftijd.
U kunt deze Brachthuyzer al eens zijn tegengekomen in de Nederlandse litteratuur. En wel bij de Gedichten van den Schoolmeester, zijnde Gerrit van de Linde Janszoon. Deze man - die naast Hildebrand, de Genestet en Piet Paalt jens prachtige opnamen van het gemiddelde Nederlandse leven uit de eerste helft der vorige eeuw naliet - schreef onder meer een onwijs gedicht over een Amsterdamse makelaarsfamilie Dadelpracht. Flirtende bracht dit echtpaar Dadelpracht, volgens de Schoolmeester, de volgende dialoog naar voren:
Sophie:
Doch bescheidenheid, mijn Heer! is 't hoofdsieraad onzer sexe en mijn wangen worden zoo rood als bloed ...
Dadelpracht.
Ach Sophie, bedek ze met geen zakdoek, kerkelijk ingezegend vermiljoen!
Permitteer mijn echtgloed ze te verzegelen met een kus, anders genaamd zoen.
Sophie:
Schei uit, minzieke makelaar, verliefde Amsterdamse Cupido ...
Doch 't is tijd voor mijn zangles.
(zingt.) Do, re, mi, fa, sol, la, si, do.
Dadelpracht:
Hou me vast: 0 hemel! dit brengt my geheel van mijn koers, 't Is net als de psalmwijzen van den ouden Heer Tours.
Dit hemelsch maatgezang, dit melodieus fol de rol de roldie is sprekend de gewezen componist, de Heer Mendelsohn Bartholdi.
Sophie! zo ik aan uw japon het tegendeel niet zag, Ik hield u voor Brachthuyzen of wijlen Sebastiaan Bach, Zoo'n Italiaansche saffraan in een eerste-chanteuse . (anders gezegd pruimedante-gorgel) Is een schooner sieraad in een getrouwd meisjen dan 't Haarlemmer orgel. Enz.
Alstublieft: daar hebt u alles op een rijtje, de organist B. Tours, Brachthuyzer, Mendelssohn Bartholdy, Bach en het Bavo-orgel. Met de schrijfwijze van namen nam de Schoolmeester het niet zo nauw.
Zoon Brachthuyzer heette Jan Daniël en leefde van 1803 tot 1880 of 1883. Deze was hoofdzakelijk pianist, componist, paedagoog. Ook leraar aan het Blindeninstituut; uiteraard was de band door zijn vader gelegd. Bovendien organist; zo vader zo zoon. Voorts schrijver van een zesdelige piano-school. Bovendien heeft de jonge Brachthuyzer de Evangelische Gezangen geharmoniseerd alsmede ... 55 psalmen uit de antikwarische bundel van Brachthuyzer en Gullen. (Als u die ooit tegenkomt, denk aan schrijver dezes.) Hij gold in zijn tijd als een vooruitstrevend man. Dat is aan zijn psalmharmonisaties te zien. Ik schreef als jongen een aantal over, niet wetende welke van Brachthuyzer en welke van zijn leerling Gullen was.
De harmonisaties gaan uit van majeur en mineur, zoals in de 19de eeuw gebruikelijk was en van die langzame, gelijkmatige koraalnoot. Maar dan geven ze u een achtergrond voor de latere psalmharmonisaties van
Jan Zwart en Feike Asma. Muzikaal gesproken pasten ze geheel in het tijdsbeeld van 1850 en mochten "vooruitstrevend" heten. In mijn jongensjaren hoorde ik ze vaak gebruiken door een organist, die ik vereerde; en ook toen golden ze nog als vooruitstrevend.
Vandaag zien wij deze harmonisaties als in strijd met het wezen en de aard van onze psalmwijzen. Die psalmmelodieën immers, uit het midden der 16de eeuw, waren evenals de liederen van Valerius nog goeddeels in de greep van de Gregoriaanse modi geschreven. En pas eind 19e eeuw werd het gregoriaans herontdekt, gezuiverd en weer ingevoerd in de Roomse kerk. Ongeveer gelijktijdig ontdekte de neerlandicus Van Vloten de liederen van Adriaen Valerius; het was in de golfstroom van de Tachtigers. Weinige decennia later werd de oorspronkelijke schoonheid van de ritmische psalmwijzen herontdekt. Daarna zijn ook de psalmwijzen gezuiverd, ontdaan van hun isoritmiek, devote traagheid en wulpse overstapjes. Het werk van Brachthuyzer jr zou vandaag absurd klinken in onze kerken. Maar uit historisch oogpunt bezien heeft hij een belangrijke rol gespeeld in de Nederlandse protestantse kerkmuziek.
Dat alles en nog veel meer zit vast aan de straatnamen van Valerius en Brachthuyzer, En het leek goed, dit historische lichtje op beide namen te ontsteken.