De struikelstenen van Heidelberg
2012-08-31
De verhouding tussen christenen en Joden, tussen de kerk en Israël blijft mensen bezighouden. De meningen daarover zijn verdeeld. Is de kerk in de plaats van Israël gekomen? Is er nog een speciale plek voor het volk en het land van Israël in de heilshistorie? Nu is er een boek verschenen dat dergelijke vragen heel breed en op een intrigerende manier behandelt.- Jaargang 56
- nummer 17
Het boek vindt zijn oorsprong in de vernietiging van de Joden in de oorlog in Duitsland. In Heidelberg zijn struikelstenen in de straat aangebracht met daarop namen van omgekomen Joden. Volgens de auteur zijn de Joden voor christenen stenen des aanstoots, struikelstenen.
In Nederland zijn in de oorlog de meeste Joden omgekomen. Je zou kunnen zeggen dat Auschwitz het ‘Jobslijden’ van Israël laat zien. Het woord ‘Jood’ is afgeleid van Juda. In vogelvlucht komt Jodenhaat in de Bijbel voorbij, de strijd tussen Jacob en Esau, Ester en Nehemia.
Blinde vlek
Het heil is uit de Joden, zoals Jezus zegt tegen de Samaritaanse vrouw. In Handelingen wordt het heil verbreed tot alle volken, maar de kerk neemt afstand van de Joden. Zondag in plaats van sabbat, een andere datum voor het paasfeest enzovoort...
De haat tegen de Joden wordt ten dele verklaard uit de tekst ‘Zijn bloed kome over ons…’, maar ook uit jaloezie over hun opleiding en rijkdom en uit rassenwaan. Verder speelt teleurstelling een rol, omdat ze zich niet bekeerden.
Voor de auteur is en blijft Israël Gods uitverkoren volk waarvoor ook in de toekomst, bij de wederkomst, een bijzondere rol is weggelegd. Het volk is net als de Messias lijdende knecht. Er is een goddelijk geheim voor Israël.
De kerk heeft dat niet gezien of niet willen zien.
Interessant is dat de auteur meent dat de Heidelbergse Catechismus een blinde vlek heeft: er staat niets in over Joden. Je zou dat kunnen verklaren uit de vervangingstheologie: de kerk is in de plaats van Israël gekomen.
Lastig is dat de auteur deze blinde vlek verbindt met de uitleg dat de mens onbekwaam is tot enig goed, geneigd tot alle kwaad en God en zijn naaste haat. De duivel kan God geen kwaad doen, maar wel zijn oogappel, de Joden. Het is voor mij de vraag of je dit verband met jodenhaat zo uit de catechismus kunt afleiden.
Eenzijdig
Elders geeft de auteur overigens in een tussenzin aan dat het calvinisme misschien ertoe leidde dat er in ons land minder sprake was van jodenhaat en er minder pogroms waren dan elders in Europa. Dat is juist, maar wat hij niet noemt: in de zeventiende eeuw vluchtten veel Spaanse en Portugese Joden naar ons land en later veel Joden uit Oost-Europa. De situatie was dus veel positiever dan enkel ‘minder jodenhaat’.
De auteur noemt wat voorbeelden van het verzet, maar noemt niet dat de gereformeerden (en de communisten) het meeste hebben gedaan in het verzet, ook voor de Joden. Dat vind ik toch wat eenzijdig. Westerbork was voor de oorlog een opvangkamp voor Joden uit Duitsland en wordt ook gekoppeld aan Jodenhaat. Ik zou het liever koppelen aan angst voor vreemdelingen. In de Eerste Wereldoorlog werden gevluchte Belgen in dergelijke kampen opgeborgen, na de oorlog Molukkers, nu asielzoekers.
Het doel van het boek is te laten zien dat er een nieuwe fase is waarin het volk Israël een hoofdrol speelt. De argumentatie in het hele boek is alsof de kerken dat helemaal niet zien omdat ze in de vervangingstheologie vastzitten.
Ik heb niet anders gemerkt dan een heel positieve houding tegenover Israël in de kerk. Denk aan Christenen voor Israel, de EO en de invloed van evangelischen.
Maar ondanks mijn kritische opmerkingen vind ik het een uitdagend boek, dat zinvolle vragen stelt.
Jong, K. de (2012), De Struikelstenen van Heidelberg. Leerboek voor christenen over Jodenhaat, Israel en geloof na Auschwitz. Toetssteen Westerveld. 128p. € 10,-.
Ide Zinkstok is neerlandicus en lid van de NGK van Ede.