Schuld en schaamte
2012-08-31
Onze cultuur neigt ertoe te switchen van schuld naar schaamte. Je ziet het op het voetbalveld: een speler maakt een overtreding, maar als hij daarvoor wordt bestraft, voert hij een heel toneelstuk op. In plaats van zijn schuld te erkennen, doet de overtreder er alles aan om er onderuit te komen. En terwijl ik dan nog denk ‘misschien kon hij er echt niks aan doen’, dient die hele voorstelling enkel om de buitenwacht te doen geloven dat hier grof onrecht geschiedt.- Jaargang 56
- nummer 17
In het juninummer van Soteria schrijft geestelijk verzorger Aart van Drie over de betekenis van het kruis van Christus in een cultuur van schaamte.
Schuldculturen vinden hun oorsprong in een moraal met absolute waarden, zodat het subject een geweten ontwikkelt (). Een schuldgevoel kan worden verlicht door een bekentenis van het individu zelf of, zoals we vanuit de christelijke traditie noemen, door de belijdenis van schuld gevolgd door vergeving. Mensen die leven in een schuldcultuur ervaren wel schaamte, maar de oorzaak ligt dan niet in een immorele daad, maar meer in een triviale misstap.
In schaamteculturen ligt de focus anders: eer vormt daar de centrale waarde. Het verlies van eer en het bijbehorende gevoel van schaamte probeert men zo veel mogelijk te vermijden.
Iemand die opgroeit in een schaamtecultuur zal niet te rade gaan bij zijn eigen morele vermogens, maar is afhankelijk van het oordeel van het publiek, de toeschouwers. Of we goede of slechte mensen zijn, kunnen we pas zeggen als onze daden de toets van de publieke meningsvorming hebben doorstaan.
Onze westerse wereld en van oudsher christelijke cultuur kan als een schuldcultuur worden geduid. Toch is er in onze cultuur een beweging waar te nemen in de richting van een schaamtecultuur.
Het innerlijke schuldgevoel van de hedendaagse westerse mens heeft plaatsgemaakt voor de schaamte om aan de schandpaal genageld te worden. Het oordeel van anderen bepaalt in grote mate ons gevoel van eigenwaarde, maar ook de morele status die we aan onszelf toekennen. Zijn we goede of slechte mensen, zijn de handelingen die we verrichten goed of fout? Dat kunnen we pas zeggen als ze de toets van de publieke meningsvorming hebben doorstaan.
Wat heeft de kerk te bieden in een schaamtecultuur?
Jezus heeft niet alleen onze schuld gedragen aan het kruis en zo voor onze zonde betaald. Hij heeft ook al onze schaamte op zich genomen. Alle eer werd van Hem afgenomen. Jezus liet zich niet afschrikken door de schande van het kruis (Hebreeën 12:2). Wij hoeven ons niet meer te schamen. We mogen weten dat we door Christus volkomen aanvaard worden door de Vader.
Deze kant van de bijbelse boodschap kan wel eens heel actueel zijn in onze cultuur. Meer dan ooit worden mensen gedreven door de bevestiging en de waardering van anderen, streeft men naar het gezien worden. In de sociale media probeert men een zo positief mogelijk beeld van zichzelf te tonen. Schaamte wordt steeds meer een gevoel dat mensen proberen te ontwijken. Er vindt een verschuiving plaats van een cultuur waarin verlossing van schuld centraal stond naar een cultuur waarin men steeds meer gericht is op eigen eer. Schaamte wordt daarmee een emotie die men koste wat kost probeert te ontwijken. De last van schaamte wordt zwaarder. Velen gaan eronder gebukt. Als je niet meer mee kunt draaien in deze veeleisende maatschappij, verlies je je maatschappelijk aanzien. Wie niet voldoet aan de verwachtingen van anderen, van het publiek, hoort er niet bij.
Voor de kerk ligt hier mijns inziens een belangrijke taak, wat betreft de prediking, missionaire initiatieven en niet in de minste plaats het pastoraat.
Mensen die gebukt gaan onder gevoelens van schaamte, hebben behoefte aan geborgenheid en acceptatie. De kerk zou zich minder moeten richten op de verlossing van schuld en zich meer moeten richten op het bieden van de geborgenheid waarin mensen geaccepteerd worden als kinderen van God. Uiteraard betekent dit niet dat de theologie omtrent de verlossing van zonde en schuld overboord gegooid wordt. Integendeel, deze blijft als fundament van het christelijk geloof van kracht. Zijn kracht kan wel gebundeld worden met inzichten over schaamte.
Immers, schuld en schaamte zijn nauw verweven.
Een mooi voorbeeld vinden we in de bekende gelijkenis van de verloren zoon (). (De vader) accepteert zijn zoon volledig. De zoon krijgt nieuwe kleren en wordt in zijn identiteit als zoon bevestigd doordat hij een ring krijgt. Zo krijgt de zoon weer aanzien.
Zijn schaamte wordt bedekt. De vader zorgt voor zijn zoon, ook als deze zich schaamt. Hierin is de Vader ons ten voorbeeld.
Is werkelijk de verschuiving van schuld naar schaamte typisch iets van onze tijd? Vroeger moest je voor in de kerk schuld(!)belijdenis doen, als je ‘vooruitgegrepen had’ op het huwelijk. Maar was ook dat niet vaak meer een kwestie van schaamte dan van schuld?
Drs. Menko Biewenga is predikant van de NGK van Enschede.