GESCHENKEN
1976-04-02
In het vooroorlogse Tibet was het een oude gewoonte, dat een welopgevoed iemand, die een andere persoonlijkheid bezocht, hem een zijden sjaal aanbood. Zoals men elkaar vandaag in ons land, wanneer een gesprek begint, het rookgerei voorzet of koffie aanbiedt. Een beleefdheidsgebaar, meer niet.- Jaargang 20
- nummer 14
In zaken gaat men trouwens verder. Zelfs bij eerste contacten met verhoopte klanten rollen er al kennismakingsgeschenken. Bij elke bizondere gelegenheid volgt, zo nodig, een relatiegeschenk. Willen zakenlieden tot een belangrijke transactie komen, dan onderbreken ze op zeker punt de onderhandelingen: ze gaan eerst eens fijn eten samen. Na afloop zijn de bezwaren wat minder en tijdens de koffie met cognac vinden de partijen elkaar meestal. De kosten zijn voor degene, die het meest hoopt te verdienen. Deze dingen, in het economisch verkeer met smeermiddelen aangeduid, zijn zo algemeen en vanzelfsprekend, dat niemand er kwaad in ziet en dat zelfs de fiscus de uitgaven als normale bedrijfsonkosten en niet als verkapte winstuitkeringen beschouwt.
Zijn de zendingdrijvende kerken veel beter? Hebben wij niet tal van verhoopte pupillen gunstig gestemd met kralen, kleding, scholen en ziekenhuizen?
Het Leger des Heils begon zijn samenkomsten destijds met soep voor de hongerigen: want "honger heeft geen oren". Terecht. Maar het gaat hier al verder dan beleefdheidsgebaren. Het gaat in de richting"
van iemands genegenheid kopen.
Het geschenk als eerbetoon komt u in de Bijbel veel tegen. Het neemt een voorname plaats in. De koningin van Scheba bracht Salomo geschenken: ze eerbiedigde hem. Koning Hazael raadpleegde de profeet Elisa en bracht een geschenk voor hem mee: hij eerbiedigde Elisa. De generaal Naäman bracht hem ook al geschenken; al werden ze niet door Elisa aanvaard, hetgeen een bizonder fijnzinnig gebaar was. David zong, dat verre koningen Israëls God geschenken kwamen aanbieden en hetzelfde gold van zijn zoon Salomo; ja, door deze werden de geschenken van de Oosterse wijzen aan Davids grote Zoon voorspeld.
Aan de andere kant staat Saul. Toen hij tot koning werd gezalfd, waren er nietswaardige lieden, die hem verachtten en hem geen geschenk waardig keurden. Maar Saul deed of hij het niet merkte: hij stond daar boven.
Hij kocht zijn koningschap niet, liet geen gunstbewijzen van ondergeschikten toe; was als koning door Israëls God gegeven.
Het geven van relatiegeschenken, met of zonder bedoelingen, is dus al heel oud. Jacob, die wat goed te maken had tegenover Ezau, gebruikte het geschenk om zijn broer gunstig te stemmen; en wel zo'n groot geschenk, dat het Ezau moest opvallen: Jacobs geheugen was nog in goede conditie. Het relatiegeschenk kreeg hier namelijk de bijbedoeling: schuld te bekennen, wraak afkopen. Daar dacht blijkbaar ook de Spreukendichter aan, toen hij zei: een heimelijke gave doet de toorn bedaren, een geschenk bedaart hevige gramschap (21 : 14).
Later stuurde de oude Jacob een geschenk aan de Egyptische onderkoning: om hem te verzoenen en gunstig te stemmen. Dat had ook al meer van omkoping weg dan een beleefdheidsgebaar.
Abraham zag het zuiver. Die nam geen geschenk aan - opdat niemand van zijn gastheren ooit later kon zeggen: ik heb aan Abrahams rijkdom bijgedragen. Geen loon, geen winstaandeel, geen relatiegeschenk, ~een schoenveter!
Want de Bijbel waarschuwt vele malen, dat het geschenk kan worden' misbruikt ... om het recht te buigen. Het geld dat stom is maakt recht wat krom is; en omgekeerd.
Mozes waarschuwde (Ex. 23: 8) dat het geschenk de zienden blind maakt en de zaak der onschuldigen verdraait. David herhaalde (Ps. 15), dat een rechtvaardige geen geschenk "tegen" de onschuldige aanneemt; zich niet laat betalen om een onschuldige schuldig te verklaren, Hetzelfde vindt u bij Jesaja (33 : 1, 15).
Afpersing (dat is meer dan aannemen, meer nog dan uitlokken) maakt een wijze dwaas, zei de Prediker (7 : 7); een steekpenning bederft het hart! Door recht houdt de koning het land staande, zei Salomo (Spr.
29 : 4); maar een afperser richt het te gronde.
Vandaar dat Jesaja voor de wegvoering naar Babel een vernietigend rekwisitoor tegen Israëls vorsten hield: belust op geschenken en beloningen, zei hij (1 : 23) waardoor ze wees en weduwe geen recht deden. Hij verweet hen, dat ze terwille van een geschenk de goddeloze rechtvaardigden en de rechtvaardige bekladden. Hoewel ze wisten, dat de Heere gans anders is: die het recht der armen, der verdrukten gelden doet, (Ps. 146); die ballingen vrij laat gaan zonder geschenk (Jes. 45 : 13); die de vreemdeling liefde bewijst door brood en kleding te geven (Deut. 10: 17).
Ook Micha sprak schande van de volkshoofden, die recht spraken voor geschenken; priesters, die onderricht gaven om loon; profeten, die waarzeggingen deden voor geld (3 : 11).
De samenhang tussen geschenken en onrechtvaardigheid, onrecht, is een sterk thema door de hele Bijbel. De goddeloze, zei Salomo, neemt geschenken aan: om het recht te buigen (Spr. 17 : 23). De zonen van Samuël waren op winstbejag uit, namen geschenken aan en bogen het recht (1 Sam. 8: 3), Ze werden hierdoor de oorzaak, dat het theocratische volk van Abraham een koning ontving, als de heidenen (1 Sam. 8 : 1-5).
En Samuël maakte zich, als laatste der richteren, nadrukkelijk los van deze verderfelijke handelwijze: "Wie heb ik verongelijkt? Uit wiens hand heb ik geschenk aangenomen en daarom mijn ogen toegedaan?" (12 : 3).
De allerergste konsekwentie van het aannemen van geschenken (om het recht te verdraaien) is: de omkoping tot moord. Mozes had er al tegen gewaarschuwd: wie een geschenk zou aannemen om onschuldig bloed te vergieten zou vervloekt zijn (Deut. 27: 25). En David zegt van de rechtvaardige, wanneer hij diens paspoort schrijft: dat deze geen geschenk aanvaardt "tegen" de onschuldige; dat "tegen" betekent dus: tegen het leven van. David spreekt scherp over zondaars die bloed vergieten, aan wier handen misdaad kleeft ... omdat hun rechterhand vol geschenken is (Ps. 26 : 10).
Dit is duidelijk: de Heere haat elke vorm van omkoping, zowel de actieve als de passieve. Daarom zegt Salomo: wie hunkert naar onrechtmatige winst vernielt zijn eigen huis; maar wie geschenken haat zal leven (Spr.15 : 27).
We weten allemaal waar we het overhebben. Na het Watergate-schandaal hebben we nu het Lockheed-schandaal, En in de staart van deze reuzen-komeet volgen allerlei andere schandalen. De kranten raken er niet mee klaar, week in, week uit. Regeringen wankelen, overheidspersonen vluchten hun land uit of staan op de tocht, bestellingen worden geannuleerd. Japan, Perzië, West-Duitsland, Zuid-Afrika, België, Nederland.
Zwitserland ... overal slaat het Lookheed-schandaal toe.
Wat is een schandaal? Het woord komt van het Griekse skandalon, dat ergernis, aanstoot betekent. En het hangt samen met schande. Dat zakenlieden elkaar relatiegeschenken aanbieden: de sleutelhanger, de kalender, een etentje, een boottocht, een landhuisje of wereldreis, is niet zo erg, meent de publieke opinie. Maar dat het openbaar wordt wekt ergernis, aanstoot. Want nu mag ieder raden, wat er achter steekt. Dat zakenlieden of politici op reis worden vrijgehouden, inclusief rondleiding, hotelkamer en mooie poes is gebruikelijk, meent de publieke opinie.
Maar dat het aan de openbaarheid wordt prijsgegeven is gewoon schandelijk.
Dat Jan Rap en zijn maat op zijn tijd van "huwelijkspartner" of gewoon van "partner" ruilen is meer en meer gebruikelijk; maar dat het hardop uitgesproken wordt wie met wie naar bed is geweest, dat is een skandalon, daar roept de publieke opinie moord en brand op.
Zo zit dat met de steekpenningen bij vliegtuigverkopen en wapenleveranties.
Dat er van alles aan de strijkstok kan blijven hangen, weet een kind. De fiscale wetgeving heeft deze zaken minutieus geregeld en komt er niets aan te kort. Maar het moet mooi gehouden worden, meent men.
En het moet binnen de perken blijven. En de namen moeten niet bekend worden, meent men. Maar wanneer de cijfers de pot uit rijzen (ook al zijn ze binnen de gebruikelijke percentages gebleven) dan roepen de kranten ach en wee. Dan vluchten aanzienlijken het land uit, worden vooraanstaanden in verhoor genomen, komen schuldigen en onschuldigen onder dezelfde categorische verdenking te staan ... en iedereen kan uitpluizen wat er allemaal aan zijn neus is voorbijgegaan, In deze tijd van ergerlijke "openhartigheid" zijn we misschien wel verder van de waarachtigheid af dan ooit. Diezelfde goddeloze wereld, die Gods kinderen hypocrieten noemen omdat ze nog normen vasthouden, die wereld kent meer huichelachtigheid dan ze ons aanwrijft. Ook dat is een skandalon, een ergernis, een aanstoot voor Gods volk. De wereld is nooit vies geweest van geschenken, omkoping, moord-op-bestelling, Het recht struikelt op elke straat.
Maar de kerk is niet geroepen, deze wereld voortijdig te oordelen. We zijn wel geroepen, wij die door de wet en het Evangelie verlicht zijn, om de wereld het goede voorbeeld te geven.
Voor Gods volk is het Lockheed-schandaal een teken: dat we moeten weten wat er in de wereld te koop is. Om nooit "van" deze wereld te worden, Om onbesmet te blijven. De begeerte is de wortel van alle zonde, Maar wie "in de rechtvaardigheid is" verkoopt zijn kindschap Gods niet voor een handvol zilverlingen.