Hoe genade je van schaamte geneest
2012-09-29
Schaamte, iedereen kent het wel. Een heftig, stekend gevoel dat opschiet als je iets doms hebt gedaan of gezegd.- Jaargang 56
- nummer 19
Momenten waarop je denkt: ‘Ik zou wel door de grond willen zakken.’ Bij sommige mensen is schaamte chronisch. Een slepende last die steeds weer opspeelt, een gevoel dat je niet goed genoeg bent, ongewenst of onwaardig. ‘Als ze me echt zouden kennen, dan…’ Voor mensen die veel met zulke gevoelens en gedachten rondlopen heeft Lewis Smedes Nooit goed genoeg?
geschreven. Het is een persoonlijk en praktisch boek, waarin Smedes aan de hand van zijn eigen levensverhaal en veel voorbeelden uit zijn pastorale praktijk een helpende hand uitsteekt.
Hoe kun je genezen van dat zware gevoel van schaamte, van altijd tekortschieten, van ‘nooit goed genoeg’?
Ongezond
Smedes maakt duidelijk wat hij als het beslissende verschil tussen schuld en schaamte ziet. Schuld gaat over wat je doet. ‘Ik heb iets verkeerd gedaan.’ Schaamte gaat over wie je bent.
‘Ik ben verkeerd en afkeurenswaardig.’ Schaamtegevoelens zeggen dus iets over de kern van je zijn. Als je het gevoel hebt dat je onacceptabel bent of dat anderen je niet aanvaarden, dan worstel je met schaamte.
Een gevoel van schaamte hoeft niet altijd onterecht te zijn. Smedes ziet een verschil tussen gezonde en ongezonde schaamte. Gezonde schaamte fluit je terug als je de verkeerde kant op dreigt te gaan. Je schaamtegevoel vertelt je dat wie je zou willen zijn (je ware zelf, lijken op Jezus) niet overeenstemt met de dingen die je doet of gedaan hebt. Er is sprake van gezonde schaamte wanneer je je schaamt als je iemand onterecht een uitbrander hebt gegeven.
Maar er is ook ongezonde schaamte.
Jouw idee van hoe je zou moeten zijn, is dan misvormd, waardoor je voortdurend het gevoel hebt tekort te schieten. In een mooi beeld van Smedes: ‘Schaamte kan lijken op het signaal van een dronken seinwachter die waarschuwt voor een trein die niet komt. Het verdriet dat deze schaamte veroorzaakt, is geen signaal dat iets in jou verkeerd is en rechtgezet moet worden. De schaamte zelf is verkeerd’ (p. 48).
De oorzaak van zo’n ongezonde blik op jezelf kan liggen in je karakter én in je omgeving. Afwijzende ouders, een kerk vol regeltjes en een wereld waarin je altijd succesvol moet zijn kunnen je het gevoel geven dat het je nooit zal lukken om acceptabel te worden.
Ultieme alternatief
Ongezonde schaamte voelt precies hetzelfde aan als gezonde schaamte en mensen proberen op allerlei manieren aan dat gevoel te ontkomen.
Smedes ziet maar één geneesmiddel dat echt werkt: genade. Genade betekent voor Smedes: aanvaard worden door God, ínclusief onze schaduwkanten en tekortkomingen. De ervaring van die genade neemt niet in één keer alle schaamte weg, maar kan wel de angel verwijderen, de angst voor afwijzing. ‘Het gevoel dat je geaccepteerd wordt, is het begin van genezing van het gevoel dat je onacceptabel bent’ (p. 122).
In de laatste hoofdstukken legt Smedes uit hoe je vanuit de ervaring van genade je leven kunt en mag aanpakken, in de omgang met mensen die je beschaamd hebben en in de omgang met jezelf. Mooie dingen zegt hij over blijdschap als het ultieme alternatief voor schaamte: leren dankbaar het geschenk van je leven aan te nemen (genade). Niet omdat je het zelf verdiend hebt, wel omdat je het waard bent dit geschenk aan te nemen.
Het is goed dat Lewis Smedes zo expliciet stilstaat bij het ongezonde gevoel van schaamte, waar een mens flink mee te kampen kan hebben. In de christelijke gemeente zijn we vertrouwd met de vergeving van schuld, maar het doet goed om weer te beseffen dat Gods genade niet uitgeput is bij de schuldvergeving, maar heel ons mens-zijn aanneemt en aanvaardt.
Zeker voor wie soms worstelt met minderwaardigheidsgevoelens.
Het sterk autobiografische en verhalende karakter van het boek maken Nooit goed genoeg? prettig om te lezen. Nadeel hiervan is dat de lijn door het boek niet altijd even helder is en sommige hoofdstukken wat in de lucht blijven hangen.
Theologisch had het soms wat sterker en helderder gemogen, maar als praktische gids voor wie zijn weg zoekt in het web van schaamtegevoelens kan Smedes’ boek zeker handvatten bieden.
Smedes, Lewis B. (2011), Nooit genoeg?
Hoe genade je van schaamte geneest.
Buijten & Schipperheijn Motief Amsterdam. 192p. € 15,90.
Maarten van der Veer is theoloog en werkt als jeugdwerker in de NGK Rotterdam-Overschie.