Geen grootser drama dan de Bijbel
2012-10-13
Op een warme vrijdagmiddag (7 september 2012) kwamen uit alle hoeken van Nederland twaalf mensen naar de studio van de Wereldomroep te Hilversum om in gesprek te gaan met regisseur Peter te Nuyl en te luisteren naar de ‘preview’ van deel 2 van de Bijbel Tapes. Een preview? Valt er dan wat te zien bij een hoorspel of audiofilm? Jazeker. Meer dan in een videofilm roept audio veel in je verbeelding naar boven.- Jaargang 56
- nummer 20
Wat bezielt twaalf mensen om naar zo’n preview te gaan? We keken uit naar meer. Want van de kwaliteit en impact van het eerste deel – met de drie bijbelboeken Ester, Hooglied en Marcus – waren we diep onder de indruk (lees ook het artikel van Freddy Gerkema hierover in Opbouw nummer 10).
Psalmen
Het eerste wat Te Nuyl ons laat horen, is een psalm uit de voorloper van het project, als cd uitgebracht om een uitgever te vinden en fondsen voor het project te werven. De spreker van deze psalm is Sacha Bulthuis (1948-2009). Ademloos luisteren wij naar de geweldige manier waarop ze deze psalm vertolkt. Indrukwekkend!
Waarom laat Te Nuyl ons dit horen, vraag ik me af. Inmiddels is er in het project namelijk voor een andere aanpak van de psalmen gekozen, met uitvoeringen gezongen door musici.
Dat maakt dit onderdeel zowel boeiend als kwetsbaar. Je geeft immers een deel van de regie uit handen en ik kan voorspellen dat het met dit onderdeel zal gaan zoals met elke liedbundel: er komen uitvoeringen van psalmen die blijvend indruk maken en er zijn er die je graag zo gauw mogelijk wilt vergeten. Daarom pleit ik ervoor om naast de gezongen psalmen door te gaan op de wijze van de vier gesproken psalmen van Sacha Bulthuis.
Daar is nog een belangrijke reden voor te noemen. Het moderne psalmonderzoek laat ons steeds meer zien dat de psalmen – hoewel los van elkaar goed te lezen – samen een verhaal vertellen. Dat geldt voor het hele psalmboek, maar nog sterker voor clusters psalmen die met elkaar samenhangen. Mochten ze ooit als gesproken psalmen in het project worden opgenomen, dan pleit ik om de volgorde van het bijbelboek te handhaven. Om dat verhaal op het spoor te komen, raad ik Peter te Nuyl aan het boek van Niek Schuman te lezen: Drama van crisis en hoop.
Klaagliederen
Deel 2 van de Bijbel Tapes bevat Ruth, Klaagliederen, Prediker en Romeinen.
Van deze boeken horen we fragmenten en we doen zelfs mee als figurant in het boek Ruth. De aanpak van Ruth lijkt op die van Ester uit deel 1. Het meest nieuwsgierig ben ik daarom naar de andere drie boeken, die van een totaal ander genre zijn dan de bijbelboeken in deel 1.
We horen Klaagliederen 2 en 3 in verschillende stadia van voormontage.
Klaagliederen 2 klinkt als een CNN-reportage van een veldslag om een stad. De vervorming van de stem, de emotie die Gijs de Lange er inlegt en de achtergrondgeluiden van het oorlogsgebied plaatsen de tekst in de actualiteit. Verbazingwekkend dat deze tekst, die al duizenden jaren oud is, zo actueel klinkt. Zo hebben wij Klaagliederen nog nooit gehoord. En zo indringend is de tekst nog nooit overgekomen.
Klaagliederen 3 is puur de stem van Caterine ten Bruggencate, die zich beweegt tussen wanhoop en hoop.
Het is een vrouw die de shoah heeft overleeft en met haar wanhoop naar God gaat. De diepte van de put in dit hoofdstuk is akoestisch aanwezig, een diepte waar ze langzaam in wegzakt, maar ook weer uitkomt.
Ook dit klaaglied is schitterend gedaan.
De vraag is of dit nog kleuring behoeft met geluiden. Eén van de deelnemers vindt dat de acteerprestatie zo groots is dat er niets meer aan toe te voegen is, waarop Peter te Nuyl aangeeft dat het zo niet werkt. Bij teksten die kleur krijgen met geluiden gaat het niet om een mindere acteerprestatie.
Ik denk dat de geluiden van een kamer in een verzorgingshuis, met het tikken van zo’n oud slingeruurwerk, goed zouden passen bij dit klaaglied. Er zit iets in van een terugkijken op je leven. Boeiend is dat die twee klaagliederen ieder zo een eigenheid krijgen, een eigen sfeer, een eigen emotie.
Prediker
Van Prediker horen we het slot, opgenomen als een gesprek van drie mensen in goede doen tijdens een maaltijd of de bereiding daarvan. De opnamelocatie is de salon van het Bijbels Museum in Amsterdam en de geluiden ‘van de straat’ die doordringen, zijn precies gelaten zoals ze zijn. Wat een vondst om dit zo op te nemen met drie personen (Catherine ten Bruggencate, Gijs de Lange en Peter Bolhuis).
Het lijkt wel of het zo hoort.
De afwisseling tussen de drie personen wordt bepaald door het karakter van de tekst. In het bijbelboek is de prediker soms de cynicus, soms de filosoof en soms de nuchtere zakenman.
Net als in Hooglied – waar ook niet staat dat er een ‘hij’ of een ‘zij’ aan het woord is – verdeelt de tekst van Prediker zich zo heel natuurlijk over drie personen.
Romeinen
Het spannendste komt het laatst: het luisteren naar Romeinen 1. De brieven van Paulus zijn bij elkaar een enorme hoeveelheid tekst. Voor elk evangelie zal een andere cast gezocht worden, om de verschillen in visies van de evangelisten te onderscheiden. Dat betekent ook dat Jezus door vier verschillende acteurs wordt ‘gesproken’. Maar Paulus is in al zijn brieven Paulus, gesproken door dezelfde acteur Hans Hoes. Daar zullen veel cd’s mee gevuld worden, dus dat moet echt goed zijn en boeiend. Peter te Nuyl heeft zich als doel gesteld het menselijke van de Bijbelteksten en van de schrijvers te doen uitkomen. Het mag dan het Woord van God zijn, het is ook volop mensenwoord, mensen die vertrouwen, twijfelen, vechten met de dingen in hun leven en in hun hart. Je kunt zo’n brief op verschillende manieren tot leven wekken. Je kunt het moment dat de gemeente te Rome de brief ontvangt laten horen, maar Te Nuyl brengt de brief op het moment dat Paulus die dicteert aan zijn schrijver Tertius (Jochum van der Woude). Het begint vrij standaard, een obligate start, maar gaandeweg het dicteren raakt Paulus betrokken, boos, verward en geraakt. Hij worstelt met de tekst en spreekt met stemverheffing. Aan het eind van hoofdstuk 1 waren we helemaal stil. Ongelofelijk dat zo’n vertrouwde tekst als ‘nieuw’ klinkt.
Drama
Niek Schuman citeert ergens in zijn boek pater J. van Kilsdonk: ‘Er is geen beter theater dan goede liturgie.’ Na deze preview deel 2 van de Bijbel Tapes parafraseer ik hem: ‘Geen grootser drama dan de Bijbel.’ Zeker als het gedaan wordt met zo veel talent en visie. En dat nog wel van ‘buiten de kerk’. Ik kijk uit naar de volgende delen. Ik heb genoten, die warme vrijdagmiddag in de studio in Hilversum.
Richard C. Vervoorn is predikant van de NGK Maastricht en blogt op luxetdies.nl.