Geen klauw zal achterblijven
1978-09-22
Toen Mozes, bij de negende plaag, van Egypte's Farao verlof kreeg om met de gezinnen te vertrekken, eiste Farao dat vee en kleinvee zouden achterblijven. Begrijpt u? Farao wilde een onderpand hebben dat ze terug zouden komen. Maar Mozes zei, in Gods naam: er zal geen klauw achterblijven 1).- Jaargang 22
- nummer 35
Dat is een belangrijke uitdrukking. Daar zat veel achter, zoals we gaan zien. Het ging namelijk niet om een klauw, een hoef, een pootje. Want hoewel het paaslam "volledig" gegeten moest worden voor het vertrek, bleven natuurlijk de botjes, de velletjes, de beentjes, kortom de oneetbare delen, achter. In ieder hutje bleven wel vier klauwen achter - die konden onmogelijk inderhaast verbrand worden 2). Mozes bedoelde dus iets heel anders dan een minimum aan stoffelijk bezit. Beter gezegd: de HEERE bedoelde er iets gans anders mee.
De klauw, zowel de poot met hoef als met nagels, komt vele malen in de Bijbel voor; ook in de allegorie 14), ook in de volksverhalen, in de volkstaal, zelfs in ons burgerlijk wetboek. Zullen we eens nagaan, wat die klauw eigenlijk betekent?
Veel volkeren kozen de leeuwen de adelaar tot nationaal symbool; en dat zijn dieren met klauwen. Juda werd door Jacob een leeuw genoemd 3). Bileam noemde Gods volk een leeuw 4). De Vlamingen kozen de leeuw als nationaal symbool, noemden zich in de middeleeuwen de klauwaerts - in tegenstelling tot de Franssprekende aristocratie, die de leliaerts werd genoemd. Zeeland heeft een zwemmende leeuw in zijn wapen. Nederland heeft een klimmende leeuw in zijn wapen, u ziet het op veel munten en in de zilvermerken. Engeland heeft drie lopende leeuwen, Schotland heeft een klimmende leeuw. Duitsland heeft van ouds een adelaar, Oostenrijk de dubbele adelaar.
Bij munten en zilvermerken gaat u al een licht op. De klauw heeft hier geen wondende functie maar geeft macht en recht aan. De macht namelijk om munten te slaan, om gemunt en ongemunt edel metaal van een ijk, een waarmerk of zelfs een eigendomsbewijs te voorzien. De klauw is, zegt Van Dale, teken van macht. Wie een geklauwd dier in zijn wapen voerde, op zijn wapenrusting schilderde, had iets te zeggen! 15) De Nederlandse term "de klauw op iets leggen" betekent dan ook: iets onder zich brengen.
Toen de profeet Ezechiël over Egypte's ondergang sprak zei hij: geen mensenvoet en geen dierenklauw zal meer op de vruchtbare Nijlgronden treden 5). Alle rechten werden dus prijsgegeven. - Toen Daniël over het verschrikkelijke dier sprak, dat de wereld zou tiranniseren, zei hij: het vierde dier, wiens ijzeren tanden en koperen klauwen eten en vertrappen, zal de hele aarde verslinden en vermorzelen. Ziet u? De tanden etende klauwen vermorzelen. Dat is tirannie. Hier wordt geen bezit uitgeoefend, geen heersend beleid gevoerd - maar vernield en vernietigd uit wellust 6). - Toen de profeet Micha sprak van het komend herstel van Jerusalem als leider der volkeren zei hij: Jerusalem zal heersen, Ik zal uw hoeven van koper maken, ge zult veel volken verbrijzelen (ten behoeve van de Heere) 7). - En de profeet Zacharia 8) sprekende van een dwaze herder: die zal meedogenloos zijn, het beste vlees van de kudde opeten, de hoeven afrukken. Anders gezegd: die zal zijn macht misbruiken, opvreten en vernielen, alle rechten afnemen. - De profeet Johannes tenslotte, sprekend over het Beest uit de afgrond, noemt vele malen de klauw of het merkteken of het zegel of het eigendomsbewijs.
Dat klauw alles met recht, macht, eigendom te maken heeft vinden we veel in de taal. We zeggen dat iemand ergens "een vinger in de pap heeft" (in het Engels: a finger in the pie), wanneer hij er iets te zeggen heeft.
Onder boeren spreken we nog van klauwrecht. Gemeenschappelijke weidegronden, zoals bijvoorbeeld te Elburg en vele andere oude plaatsen, worden beweid naarmate men van ouder op ouder inscharingsrechten, klauwrechten, heeft verkregen. Ook hier in Schotland hebben we common grazings, gemeenschappelijke weidegronden, waar de oude bevolking hoofdelijke inscharingsrechten heeft; als iemand die rechten niet voor eigen vee gebruikt kan hij ze verhuren.
Wanneer een boer in ons land zijn erf voor anderen afsluit, verliest hij tegelijk zijn rechten op klauwengang en stoppelweide, dat is zijn recht om op gemeenschappelijke gronden te doen grazen, zegt art. 680 van het oude Burgerlijk Wetboek. En als we toch even bij de boer op bezoek komen, dan meteen het volgende.
Klauw heeft taalkundig ook iets met "klemmen" te maken. In Groningen hebben we nog een beklemrecht: dat iemand anders dan de grondgebruiker zekere rechten kan uitoefenen, welke vastgelegd zijn in een beklembrief, betaald worden met beklemhuur, aan de beklemde meier. Die laatste term zal wel een afplatting zijn van de beklemmende major, de recht uitoefenende meester, meerdere. Het zijn dingen, die uit het verouderde leenstelsel zijn overgekomen.
Hier in Schotland heeft men dat ook nog. Op de meeste huizen drukt, behalve een soort grondbelasting (rateabIe tax) ook nog een feuduty, een feodale last. De eerste gaat naar de overheid, de tweede naar de erven van de oorspronkelijke landlord. Die feuduty wordt vaak symbolisch uitgedrukt in een "shilling", die niet meer bestaat, of in een peppercom, het kleinste betaalmiddel. Maar het jaarlijks aanbieden van de feuduty betekent de erkenning van de oorspronkelijke leenheer, welke erkenning trouwens daarin blijkt dat men zijn huis niet mag verbouwen, of de omheining veranderen, tenzij met toestemming van de landlord. Welke toestemming overigens nooit geweigerd wordt. Tegenwoordig wordt deze feuduty, dit klauwrecht, dan ook meestal afgekocht.
Klauw staat niet alleen in verband met klemmen - ook met klimmen.
Op zekere grond een recht bouwen is: opklimmen boven die grond. Verstaat u ineens het feodale leenrecht? Begrijpt u waarom sommige leeuwen klimmende leeuwen zijn? Iemand die wat bereikt heeft komt van de grond, klimt op.
Nog een paar volksuitdrukkingen. Een brief op klompen is: een brief, die op botte wijze zich rechten aanmatigt. Want de klomp zit aan een voet, voelt u? En een brief met klauwen en nagels is een brief, die macht misbruikt om te wonden. De handtekening onder de brief, het merkteken van de schrijver, wordt kortweg "poot" genoemd.
Sommige mensen dragen klompen - andere schoenen. Naast de klauw heeft de schoen het symbool van macht en recht verkregen. Toen Mozes bij de brandende braambos stond, moest hij zijn schoenen uittrekken. 9) Evenzo Jozua. 10) Ze stonden op heilige grond, op Gods grond, moesten elk vertoon van recht en macht laten vallen. - De man, die weigerde met de weduwe van zijn broer te trouwen, kreeg zijn schoen uitgetrokken en in het gezicht gegooid 11); zijn familie heette voortaan: het huis van de uitgetrokken schoen. In het Engels spreekt men van de outcast, de uitgeworpene.
In het Nederlands gaat een machteloze op een schoen en een slof - heeft maar halve mogelijkheden.
Toen Boaz Ruth leerde kennen, ging hij met haar naar de eerste losser.
Deze zag geen kans haar te "lossen", kon haar niet onderhouden. Hij bood vrijwillig zijn schoen Boaz aan, als symbool dat hij elk recht en elke macht op de vrouw prijsgaf ten gunste van Boaz; "naar oud gebruik", zegt de Bijbel, doelende op 11). - In psalm 60 leest u: op Edom zal Ik mijn schoen werpen - en uit de omgeving blijkt dat dit betekent: aan Mij onderwerpen, er de hand op leggen. - Het zetten van een voet op het bloed van een vijand 12) betekende: hem dodelijk onderworpen hebben. Vandaar dat we gewaarschuwd worden, nooit onze laars op het bloed van Christus te zetten, het te minachten 13).
En nu terug naar Egypte. Er zou geen klauw achterblijven, geen hoef, zegt de NBG-vertaling. Er bleven weliswaar tal van afgekloven klauwen achter. Maar er bleef geen binding aan Egypte: geen rechten, geen eigendommen, geen claims, geen rechtmatige eisen. Niemand had meer "belangen" in Egypte; daarom hoorde niemand meer belang te stellen in Egypte. Men moest Egypte totaal loslaten, zonder een vinger in de pap te houden. Toen dan ook even later de Israëlieten in de woestijn zeurden over de achtergelaten vleespotten van Egypte. . . was dat een vreselijke belediging voor de HEERE, die zwaar gestraft is. Denk nog eens aan de preek van wijlen ds C. H. Lindeboom, over "dankbaarheid".
Na de verdrijving uit Babel zijn lang alle kinderen van Israël niet meegegaan naar het heilige land. Die achtergebleven waren, zijn daar voor goed verloren geraakt. Ze onttrokken zich aan het Goddelijke recht, vanwege hun verkregen of vermeende menselijke rechten, waar ze voorkeur aan gaven.
En tenslotte. We zullen allen, elk voor zichzelf, zó los van het "aardse" moeten blijven, dat we ons burgerschap, ons kapitaal, onze schatten "in de hemelen" hebben. Ingebracht in het rijk Gods, tijdig genoeg voor de ondergang in het vuur. We laten hier geen klauw achter, we kunnen niets meenemen. Of, zoals de volksmond zegt: het laatste hemd heeft geen zakken.
1) Ex. 10 : 26 - 2) Ex. 12: 10 - 3) Gen. 49 : 9 - 4) Num. 24, 23 - 5) Ez. 32: 13 - 6) Dan. 7: 19 - 7) Micha 4 : 13 - 8) Zach. 11: 16 - 9) Ex. 3: 5 - 10) Joz. 5 : 15 - 11) Deut. 25 : 9, 10 - 12) Ps. 68 : 24; 2 Kon. 9 : 36 - 13) Hbr. 12 : 24, 25 14) Denk aan "De wolf en de zeven geitjes". Wat moest de wolf tonen om zijn toegangsrecht te bewijzen? Zijn klauw onder de deur door steken! - 15) Veel familiewapens dragen het teken van de klauw, zonder meer. Denk ook aan de heraldische griffioen of grijpvogel; houdt verband met het Duitse Griff = vogelklauw.
Correcties. In de serie "Om het u aan te zeggen" zijn helaas enkele vervelende zetfouten geslopen. De titel van het boek, elke week als "Nacht und Nebels" weergegeven - moest natuurlijk "Nacht und Nebel" zijn. In de tekst bleek dat trouwens.
In het tweede artikel, 2e alinea, moet meervoud confraters staan. Het ging om alle advocaten van Rotterdam. In de 3e alinea is het concentratiekamp Amersfoort uitgevallen, een zeer belangrijke episode. In de 6e alinea staat "ik bleef geloven"; moet zijn: ik blijf geloven. In het 3e artikel staat in de 8e alinea: "Tegelijk met de zekerheid ... kwam ook de menselijke betekenis ... die natuurlijk teleurstelde", Geschreven was: de menselijke berekening, die teleurstelde.