"Er is niets mooiers in de wereld dan je vijanden te bijten"
1978-10-20
Bovenstaande spreuk heeft een sterk 'kritisch' element in zich, en als zodanig past ze dan ook goed als wandbordje bij velen van ons thuis aan de muur. Want de kritische levenshouding heeft vele volgelingen, ter linker en ter rechter zijde, en slechts weinigen van ons ontsnappen aan deze mode-eis.- Jaargang 22
- nummer 39
Beurtelings zijn we dan eens onderwerp, dan weer lijdend voorwerp in de kritische zin.
Bovenstaande spreuk werd graag gebezigd door Karl Marx, vooral in het begin van zijn publieke optreden.
Dat zal ons misschien niet verbazen, met enig recht zou je hem wel de vader van de moderne kritische houding kunnen noemen. Bij sommigen zal het misschien zelfs wel de - toch al niet geringe afkeer van hem - bevestigen. Toch mag ons zijn invloed op dit verschijnsel niet blind maken voor het feit, dat wij maar al te graag ons die kritische levenshouding laten aanleunen.
Welke relatie ligt er tussen Marx en onze tijd in verband met ons 'kritisch bewustzijn'? Waarom doen wij gereformeerden - vaak met gebruik van andere termen - hier graag aan mee? Twee vragen waarop ik wil proberen een antwoord te geven in de loop van dit artikel. De direkte aanleiding tot het schrijven hiervan was het artikel van ds H. de Jong getiteld 'De antithese' wat me uit het hart gegrepen was (kunt U nagaan hoe diep die antithese bij mij zit!)
Voor Marx was het grote voorbeeld de Franse Revolutie. In de rook daarvan was hij opgevoed en evenals voor vele van zijn tijdgenoten vond hij daar de inspiratie tot maatschappij vernieuwing. In de Franse Revolutie vond je de kritiek in praktijk gebracht, de samenleving werd hier tot aan de wortels aangepakt en omver gegooid. Dat de situatie in Duitsland, vergeleken bij de rest van Europa - zo achter liep was hem een doorn in het oog.
'Hij zegt hierover in één van zijn eerste publicaties: "Oorlog aan de duits te toestanden!
Stellig! Ze staan beneden het niveau van de geschiedenis, ze zijn beneden alle kritiek maar ze blijven een onderwerp van kritiek, zoals de misdadiger die beneden het niveau van de humaniteit staat, een onderwerp van de scherprechter blijft. In de strijd hiertegen is de kritiek geen hartstocht van het hoofd, zij is het hoofd van de hartstocht.
Zij is geen ontleedmes, zij is een wapen. Haar onderwerp is haar vijand, die ze niet wil weerleggen maar vernietigen."
Dit citaat laat niet alleen iets zien van Marx's opvatting over kritiek, maar ook zijn typisch rhetorisch taalgebruik, wat men dan ook wel met het woord 'dialectisch' pleegt aan te duiden. Kritiek mag voor hem nooit maar wat theoretisch geknutsel zijn, ze moet hout snijden, tot daden aanzetten, vernietigen.
Met name Duitsland leefde nog veel te veel met het hoofd in de filosofische wereld. In navolging van de godsdienst, dienen de idealen der filosofen ertoe de mens de illusie van geluk te geven, een vlucht uit de barre realiteit van ongelijkheid en egoïsme, waar de mens in de burgerlijke maatschappij mee werd geconfronteerd.
Het had wetrug zin om de godsdienst of de filosofie zèlf aan te vallen, maar de omstandigheden, die de mens ertoe gebracht hadden zijn toevlucht te zoeken in dergelijke 'dromerijen', die moesten worden bekritiseerd. En als daar een einde aan zou worden gemaakt zou dat automatisch ook het einde van de godsdienst en de idealistische filosofie betekenen. In verband hiermee zegt hij in hetzelfde artikel: "De kritiek op de hemel wordt daardoor getransformeerd tot de kritiek op de aarde ... " idem.
Populair gezegd, als je de aarde tot een paradijs maakt wie heeft er dan nog een hemel nodig?
Voor Marx was de kritiek een wapen, wat de wereld moest veranderen, niet maar wat ontleedkunde achter de lessenaar, maar kritiek die tot daden oproept.
"Het wapen van de kritiek kan overigens de kritiek van de wapens niet vervangen, de materiële macht moet ten val worden gebracht door materiële macht, alleen wordt ook de theorie tot materiële macht, zodra zij zich meester maakt van de massa's."
Marx had een broertje dood aan theorieën die niet in daden konden worden omgezet, die ergens hoog boven de mensen zweefden waar je af en toe je narigheid kon vergeten. Het ging hem nadrukkelijk om deze werkelijkheid, die moest veranderd worden en daartoe zette hij het middel der kritiek in. Dat zijn kritiek ook echt 'werkte' mag blijken uit het spoor van verbroken en kapotgemaakte relaties dat hij in zijn leven achterliet en niet te vergeten de revoluties die, terecht of ten onrechte, in zijn naam zijn gevoerd.
Slechts weinigen konden onder het vuur van zijn kritiek de mens Marx vast blijven houden, als hij van mening met je verschilde resulteerde dit onmiddellijk In een totale breuk.
Voor hen was een mening nooit zomaar een mening. Maar was je er helemaal bij betrokken. Een verschil van mening speelde zich voor hen niet af op een hoger gelegen theoretisch vlak, maar daar was je eigen bestaan bij betrokken. Dus betekende verschil van mening een verschil van verstaan. Koos je op een bepaald punt een andere weg dan liep je die niet slechts in gedachten, om elkaar tijdens de koffie weer op de schouders te kloppen, maar dan ging je ook in de werkelijkheid, wat Marx betreft, een andere weg en verdween je uit zijn gezicht.
Maar ... achter elke kritiek dringt onweerstaanbaar de vraag naar voren 'Hoe dan wel?' Hier schijnt het mij toe dat het wapen van zijn kritiek zich tegen hem zelf keert.
Meerdere van zijn volgelingen hebben hun teleurstelling uitgesproken over de zeer vage gegevens die Marx heeft achtergelaten t.a.v. de nieuwe maatschappij.
Hangt dit misschien samen met het feit dat ook zijn eigen werk onder het 'kritisch' oog van de meester door moest voor het goed werd bevonden?
Talloze malen wordt op hem aangedrongen nu eens haast te maken met de publikatie van een reeds lang aangekondigd geschrift. Engels moet hem voortdurend op de huid zitten om iets uit zijn handen los te krijgen. Dat had zeker ook iets te maken met zijn wijde belangstellingssfeer en ongeordend bestaan. Maar ook, zo meen ik, met zijn eigen kritische geest welke hem nauwelijks toestond eigen produkten uit handen te geven zeker niet wanneer daar 'oplossingen' mee werden aangegeven. Want juist daarop had zijn kritiek zich het meest geconcentreerd, op de filosofen die vanuit hun studeerkamer de wereld wel eens zouden gaan vertellen welk 'ideaal' zij moesten gaan volgen om gelukkig te worden.
Ook zijn medestrijders voor een communistisch ideaal had hij vaak ditzelfde verwijs gemaakt, hen uitmakend voor communistische utopisten.
Welnu na een zodanige kritiek, vaak vlijmscherp en ook, dat moet toch wel even gezegd worden, vaak terecht valt het niet mee om nu zelf met iets beters te komen, als hij dat al gewild zou hebben. Want aan het einde van Engel's leven, na de dood van Karl Marx, zegt deze nog in een interview; "Maar wij hebben geen einddoel. Wij geloven in het evolutionisme, wij zijn niet van plan de mensheid definitieve wetten voor te schrijven.
Vooropgezette meningen met betrekking tot de organisatie in bijzonderheden van de toekomstige maatschappij? Daarvan is bij ons geen sprake."
In hoeverre Engels hier de mening van Marx verkondigt is een probleem apart, mijn bedoeling was alleen te laten zien dat op de vraag, die als vanzelf alle kritiek volgt, wat nu verder, Marx nauwelijks heeft kunnen of willen ingaan.
Samenvattend kan worden gesteld dat voor Marx de kritiek het middel bij uitstek was om de bestaande maatschappelijke structuur in al zijn rottigheid bloot te leggen, daarmee een bewustwordingsproces te bevorderen welke op haar beurt zou leiden tot de revolutie die aan alle ongelijkheid een einde zou maken.
Maar ditzelfde wapen heeft ook bij hem twee kanten op gesneden, zijn eigen pogingen om betere alternatieven aan te dragen werden erdoor onmogelijk gemaakt. Evenzo de plannen van zijn medestrijders, die nooit genade vonden in zijn ogen.
Juist omdat zijn verwachtingen van de mens zo hoog gespannen waren, werd elk idee daaraan onderworpen en viel ten prooi aan de verzengende kracht van zijn kritiek, ook, zo meen ik, de ideeën van hemzelf. Er zit voor ons een les in zijn geschiedenis, daarover hopelijk een volgende keer.
(wordt vervolgd)