Een kijkje bij de Angelsaksische tegenhanger van Taizé
2012-12-08
Wat moet iemand, en wel een NGK-lid uit Groningen, op het nietige eilandje Iona in de Schotse Hebriden? Het antwoord: de Iona Community. Een gemeenschap, in de jaren dertig gesticht door een Schotse predikant-edelman, die focust op gemeenschapsleven, streven naar vrede en gerechtigheid en eerherstel van de aarde. Ite Wierenga schrijft over zijn ervaringen. - Jaargang 56
- nummer 24
In ‘de’ Trouw van 16 november viel een verontrustend artikel over de werkloosheid en verpaupering van Oost-Glasgow te lezen: gesloten fabrieken, 10.000 daklozen en dus volle pubs. Ditzelfde beeld van depressie en armoede was in de dertiger jaren voor de Schotse predikant-edelman George MacLeod aanleiding om een bouwproject op Iona te beginnen.
MacLeod was in die jaren predikant in Govan, een andere wijk van deze industriestad, en hij zag de kerk daar zieltogen. Verschillen in taal en riten en de cultuurkloof in het algemeen hadden de werkende ‘klasse’ – zo heet dat nog steeds in Groot-Brittannië – van de kerk vervreemd. Uiteindelijk wist MacLeod werkloze handwerkslieden en theologiestudenten bij elkaar te brengen in een groot restauratieproject: de herbouw van een vervallen abdij op het nietige eilandje Iona in Zuidwest-Schotland. De harde wereld van steenhouwen, balken sjouwen en klauwhamers kwam samen met witte boorden, bijbellezen en bidden voor het eten. Dit project heeft uiteindelijk geleid tot het ontstaan van de Iona Community.
Pacifistisch
Het nietige maar volgens velen gezegende eilandje Iona in de zuidelijke Schotse Hebriden is kleiner dan Schiermonnikoog. Mijn vrouw en ik hebben daar deze nazomer acht weken gewerkt als vrijwilligers voor de oecumenische Iona Community, kort gezegd Iona.
Iona heeft zo’n 300 leden, verspreid over de wereld, en heeft zijn hoofdkwartier in Glasgow, met een uitgeverij, een kantoor en vergaderruimtes.
Deze broeder- en zusterschap tracht haar vroomheid, eredienst en gemeen schapsleven op nogal directe manier dienstbaar, of gelijkwaardig, te laten zijn aan het streven naar gerechtigheid en vrede in de wereld en respect voor de ontvangen aarde. Concreet houdt Iona zich bezig met dagelijkse voorbeden voor deze behoorlijk breed en fors gestelde doelen, maar ook met daadwerkelijke actie voor bijvoorbeeld vrede in Israël en Palestina, in Noord-Ierland en andere explosieve brandhaarden, voor Amnesty International, voor betere leefomstandigheden voor kinderen in Afrika en voor vrouwen in patriarchale culturen.
In de denkwereld van de gemeenschap zit een sterk pacifistisch element. George MacLeod was wat we indertijd ‘atoompacifist’ noemden en hij werd later lid van het Britse parlement voor de Green Party. Dat wordt ook zichtbaar in het alledaagse leven op Iona. Het voedsel wordt biologisch geteeld en is goeddeels van Fair Tradeimport.
En papier wordt hergebruikt.
Zo scheurde ik gebruikt maar eenzijdig bedrukt papier in notitieformaat, zodat bezoekers daar hun gebedsintenties op kwijt konden. Niet volledig opgebrande votiefkaarsjes krabde ik uit ten behoeve van nieuwbouwkaarsjes.
Op één van onze wekelijkse vergaderingen ontstond een discussie over de bananen. Banaan is het enige fruit op Iona dat niet Fair Trade is, terwijl eerlijke bananen wel leverbaar zijn. Hoe kon dit? Levertijd en houdbaarheid waren belangrijke overwegingen, zoals u begrijpt.
Keltisch
George MacLeod was als oprichter van deze bijzondere club wars van inbreng door vrouwen. De gemeenschap heeft wat dat betreft een ommekeer doorgemaakt.
Net als in veel kerken zijn vrouwen juist de ‘mainstay’ van de zichtbare kant.
Zichtbaar? Ja. Sinds het ontstaan is een belangrijk kenmerk van de Ionabeweging de verbinding van bidden en werken in de wereld. De leden van de gemeenschap leggen bij hun intrede een gelofte af. Daarin verplichten zij zich tot dagelijkse voorbeden en dagelijks lezen in de Bijbel, verantwoording van hun tijdsbesteding en geldbesteding, inspanningen voor vrede, gerechtigheid en ‘heelheid’ in hun dagelijkse, maatschappelijke leven en regelmatige ontmoetingen met medeleden.
Zoals gezegd wonen en werken de leden verspreid over de gehele aardkloot.
Maar de abdij op het eiland Iona is als het ware het gezicht dat de club naar buiten toont, de ‘interface’ waar gasten en vrijwilligers kunnen kennismaken met de geest en het ritueel van deze Keltisch-bepaalde gemeenschap.
Volgens MacLeod is Iona ‘a thin place’. Hij bedoelde daarmee, geloof ik, dat de goede aarde, de zee, de wind en alles wat de natuur doet en voortbrengt hier dicht bij de beleving van God staat, dat die twee gemakkelijk in elkaar overvloeien.
Deze ‘spiritualiteit’ is typerend voor het Keltische christendom. De nadruk op de Schepper en de schepping komt bijvoorbeeld naar voren in dagelijkse dank voor zee, regen, wind, goede aarde en haar goede vruchten.
Die Keltische spiritualiteit is eigenlijk een moderne uitvinding. De vroege Keltische kerk had wel wat verschillen met de kerk van Rome, maar die waren kerkordelijk van aard, zoals het bepalen van de paasdatum en de vorm van de tonsuur. Pas later werd de betrokkenheid van de Iona-gemeenschap bij maatschappelijke problemen geduid als een uitvloeisel van die zogenaamde heel oude, oer-Keltische spiritualiteit, en zo werd Iona ook een voedingsbodem voor ijveraars van biologische landbouw, voor dolfijnstrijkers, voor mensen met respect voor de grond en ecologische zorg, mensen met zorgen omtrent kernenergie en voor New Age-mensen. Een enkele bezoeker aan het eiland is nog wel eens te porren voor ‘tree-hugging’ en dergelijke, maar de leden van en werkers voor de gemeenschap zelf doen niet aan zulke rituelen.
Diensten
Terug naar dat goede: het ‘goede’ is een belangrijke grondtoon in de Ionagemeenschap.
In elk morgengebed is weliswaar een moment van schuldbelijdenis (‘we admit our frailty’ en ‘we have wounded our own lives, the lives of others and the life of the world’), maar in diezelfde ochtenddienst wordt ook het in eerste instantie minder calvinistische getuigenis afgelegd dat ‘we affirm God’s goodness at the heart of creation, planted more deeply than all that is wrong’. Het menselijk geneigd zijn tot alle kwaad heeft hier een zekere nuance gekregen, een aardige tegenhanger.
De ongeveer 40 mensen uit de vier hoeken der aarde die gelijktijdig met ons op Iona werkten om de gasten te ontvangen, waren veelal ook erg aardig voor elkaar. Eén van mijn dochters zou zeggen dat het een soort te zachte ‘zachtaardigheid’ is die we ook aantreffen in evangelische kringen.
Iona ontvangt wekelijks tussen de 25 en 80 bezoekers. Ze komen op zaterdag aan met een kleine veerboot, worden naar de abdij overgebracht en volgen daar dan een programma van een week: minimaal twee diensten per dag, een eilandpelgrimage, een tocht naar het bijzondere rotseiland Staffa (van Mendelssohns ouverture), breien, zingen, discussies, muziekavonden, handvaardigheid, Tischreden en wandelen.
Mijn vrouw en ik zorgden er met onze collega’s voor dat het hen aan niets ontbrak.
De ochtenddienst (om negen uur) heeft een steeds terugkerend patroon en kent geen preek of iets dergelijks.
Het is een vrij strak liturgisch geregisseerd morgengebed. Er is een rooster met gebeden voor landen, personen en zaken. In dat morgengebed kan de leek voorgaan en ging de leek gewoonlijk voor. Die voorganger heeft de regie, kiest de liederen en brengt variatie aan in de deels vaste gebeden.
Gedurende het hoofdseizoen is er om twee uur ’s middags ook een korte dienst, rondom ‘justice and peace’.
Eén van de eerder genoemde maatschappelijke kwesties staat centraal in zo’n dienst.
Ten slotte is er in de avond, om negen uur, een soort ‘hoofddienst’. De muziek is dan gevarieerder, er is wel eens een preekje, bezoekers krijgen gelegenheid naar het midden te komen om voorbede voor zich te laten doen en ze kunnen een eigen bijdrage inbrengen uit zelfgemaakt werk.
Donderdagavond is er een ‘informele tafeldienst’ en op de zondagmorgen wordt een uitgebreidere dienst gehouden, met preek en avondmaal. Na de zondagavonddienst beleggen vrijwilligers ten overvloede ook nog een Taizé-bijeenkomst. Dat betekent veel kaarsen, veel stilte en mantra-achtig zingen.
Eerherstel
Na onze terugkeer was de vraag van velen: hoe beleefden jullie dit allemaal?
In een poging tot terugblikken wil ik twee verschillende kanten bekijken.
Allereerst de gemeenschap en het dag aan dag leven in een gemeenschap.
Het leven op een klein eiland met slechts 160 inwoners, in een abdij met 40 vaste bewoners brengt je in contact met steeds dezelfde mensen. Het valt dan op dat de abdij kan werken als een magneet voor drijf- en wrakhout, ‘flotsam en jetsam’. Onder de vrijwilligers en langetermijnwerkers bevonden zich nogal wat mensen ‘in transitie’, mensen die moeten uitvinden hoe ze verder moeten na een scheiding of ontslag, na het verlies van een partner of van hun banktegoeden. Er waren ook studenten die hun studie onderbraken en wilden ontdekken of theologie iets voor hen zou zijn. Genezende of treurende kankerpatiënten ontmoetten we ook. In dat opzicht was de gemeenschap een opvanghuis. En dat was heel goed.
Als je, zoals wij, dagelijks in zo’n leefgemeenschap verkeert, valt natuurlijk op dat er in zo’n groep ook genoeg egotrippers, ijdeltuiten, heerszuchtigen, sloddervossen en saaie mensen zijn. Als diezelfde mensen ook voorgaan in de diensten, omdat ze ofwel leden van de gemeenschap of vrijwilligers zijn, dan is dat wel eens moeilijk mee te maken. Het leven in gemeenschap, een gemeenschap veel groter nog dan een gezin, vergt meer tolerantie en vriendelijkheid en sommigen zullen durven zeggen: ‘liefde’.
Ik weet het niet helemaal zeker, maar soms vermoed ik dat ik iets vriendelijker ben geworden.
In de tweede plaats is het de vraag wat Iona de geïnteresseerde bezoeker in godsdienstig opzicht biedt. Hoewel Iona heel duidelijk oecumenisch is, zijn mij vier theologische elementen sterk opgevallen. Eerst het triniteitsdenken: alle vaste liturgische gebeden benadrukken de drie-eenheid, in welke vorm dan ook. De gemeenschap staat zo in een lange traditie.
Ook is de klassieke verzoeningsleer te proeven, met name in de grote liederenschat.
Met dien verstande dat de incarnatie ook en vooral heilzame gevolgen had en heeft voor de wereld en de aarde als de natuurlijke, fysieke levenssfeer van de mens. Dat is ook het derde aspect van de spiritualiteit in Iona: de beleving van en dankbaarheid voor het aardse leven. De natuur, het eten, de wind en de zee, de zon en het licht: ze zijn essentieel in de dagelijkse liturgie.
Ten slotte zou ik de geactualiseerde nadruk op het kenbare woord van God willen noemen, dat als ik het goed begrijp ook volgens Iona niet samenvalt met de Bijbel, getuige de dagelijkse acclamatie ‘for the word of God in Scripture, for the word of God among us, for the word of God within us, thanks be to God’. Dit laatste citaat is ongetwijfeld weer een verwijzing naar Vader, Zoon en Heilige Geest, met tegelijkertijd een spoortje Barth (‘word in scripture’) en misschien een spoortje ‘natuurlijke theologie’ (‘within us’). De spits van dat verzoeningselement richt zich niet direct of uitsluitend op wegneming van zonde en schuld, maar eerst op het herstel van het aardse, het heilige van de aarde. ‘Incarnation’ betekent eerherstel voor de grote waarde van de aarde en het aardse leven.
Muziek in de abdijdiensten komt vooral van een ouwe Broadwoodvleugel, mogelijk gepaard gaand met de instrumenten die gasten en vrijwilligers meenemen naar het eiland. De liederen komen grotendeels uit de bundel van de Church of Scotland, samengesteld met medewerking van de United Free Church of Scotland en de Presbyterian Churches of Ireland en Wales. Er zit nogal wat opgewektheid in de hymnodie, wat meer korte verbindingsnootjes, grotere melodische sprongen, behoorlijk wat triooltjes en veel lofverheffing. Donkere tonen ontbreken nagenoeg. Veel bijdragen zijn van de hand van John L. Bell, de overproductieve Schotse Sytze de Vries en een voortrekker van de Ionagemeenschap.
Onvermijdelijk zit in die liederen nogal wat herhaling, maar ze zijn vaak wel goed gemaakt.
Verhalende en interpreterende verzen zoals de eerste 115 bijbelliederen in het Liedboek voor de Kerken (1973) ontbreken. Dat sterke punt van het nu nog vigerende Nederlandse liedboek treft men sowieso elders in de wereld weinig aan. En wat zal mei 2013 ons aan dat soort liederen bieden?
Links
Terugkijkend was ook de schoonheid van het eiland heel belangrijk. Daardoor werd de ervaring van goddelijk beleid en goddelijke presentie voor bezoekers soms tastbaarder. We hebben regelmatig mensen gezien die danig geroerd waren door gebed en dienst.
Voor mijzelf was iets geheel anders boeiends: de maatschappelijke inzet, de sociale verantwoordelijkheid en de politieke keuzes op Iona waren alle uitgesproken links. Alle Amerikanen, en die komen er veel, waren uitgesproken Obama-democraten, er speelden acties tegen de aanschaf door Engeland van (nucleaire) Tridentraketten, er was protest tegen het plan tot afschieten van 3000 dassen en het hele eiland met zijn middenstand en horeca is onderhand een Fair Trade Island.
Ik geef toe dat er in de gemeenschap veel leden zijn die actief waren in de jaren ’60, net als ik, maar deze mentaliteit van betrokkenheid bij aarde en politiek is niettemin een element dat weinig prominent is in de pagina’s van een blad als Opbouw.
Op Iona is nu weer zorg om de armoede en werkloosheid in het Glasgow van nu en ook behoeftige mensen uit de wijken krijgen onthaal in de abdij, tegen geringe kosten.
Een langharige vrouw van in de 60 met sportschoenen en een gehavende spijkerbroek zat buiten te roken en vertelde dat ze niet bij de kerk hoort.
Met haar zware Glaswegian accent sprak ze over haar haast gratis verblijf op Iona en hoe prachtig het was daar te zijn, weg te zijn, een weekje maar, uit de sores van het grauwe leven in Glasgow. Misschien was zij één van die minste zusters voor wie wat gedaan wordt.
Een verblijf op Iona relativeert de kerk en maakt de wereld absoluut.
Drs. Ite Wierenga is lid van de NGK Groningen.
| Iona bezoeken Vrijwilligers die willen helpen op Iona moeten minstens 18 jaar en gezond zijn. Een verblijf duurt tussen de 8 weken en 8 maanden. Voor kost en inwoning wordt gezorgd. Je krijgt 30 pond zakgeld per week en je reis vanaf aankomst in Groot-Brittannië wordt vergoed. Veel gasten uit Europa en Amerika komen als groep van hun kerkelijke gemeente. Maar ook individuen en gezinnen zijn hartelijk welkom. Meer informatie is te vinden op www.iona.org.uk. |