Lastige cultuurverschillen
2005-04-22
Eerder schreef ik over culturele verscheidenheid in de wereld. Door de globalisering worden we steeds meer geconfronteerd met andere culturen, tot in ons eigen landje toe. De moord op Theo van Gogh drukt ons nog eens hardhandig met onze neus op deze feiten. Het had niet veel gescheeld of afgelopen november was de situatie in Nederland volledig uit de hand gelopen. Hoe gaan we hier als christenen mee om, ook waar het gaat om andere godsdiensten zoals de islam?- Jaargang 49
- nummer 8
Culturele verscheidenheid is positief.
Verschillen in kunst, omgangsvormen, en economie verlevendigen onze wereld. We kunnen daarvan genieten en leren. Amerikanen en Koreanen geven ons met hun gastvrijheid een goed voorbeeld. Respect voor de oudere mens – voor Koreanen heel belangrijk! – is een prachtige waarde, die wij denk ik in Nederland teveel zijn kwijtgeraakt. Op hun beurt kunnen Koreanen leren van de goede kanten aan de emancipatie van de vrouw in Amerika en Nederland. En wij kunnen Koreanen dienen met onze ervaringen met een wat soepeler houding in de opvoeding van onze kinderen. En de Koreaanse discipline in de godsdienstoefeningen mag ons allemaal aan het denken zetten …
Moeilijke veelkleurigheid
Helaas zit de wereld niet zo romantisch in elkaar, en is er ook culturele verscheidenheid waarmee mensen minder blij zijn. Niet iedereen is enthousiast over de doodstraf. En, wat te denken over de bevolkingspolitiek in China waarbij echtparen maar één kind ter wereld mogen brengen? In Amerika werd ik soms kritisch aangesproken op het homohuwelijk, de legalisering van het gebruik van soft drugs en het euthanasiebeleid in Nederland.
Culturele verscheidenheid geeft kennelijk ook spanningen. Denk ook eens aan spanningen, die voortvloeien uit verschillen in godsdienst. Waar het bijvoorbeeld de positie van de vrouw betreft, is de ene godsdienst de andere niet. Hoe gaan we hiermee om?
Praten over grondverf
Het allerbelangrijkste middel bij de omgang met cultuurverschillen is het respectvolle gesprek. In Amerika heb ik regelmatig gepraat over deze thema’s, zeker met Koreaanse medechristenen.
Op mijn werkplek in Nederland heb ik de afgelopen jaren mensen ontmoet uit verschillende werelddelen. Zij waren voor kortere of langere tijd bij ons te gast op de universiteit. Ik ontdekte in de omgang met hen, dat onder al die verschillende lagen van cultuur en ras eenzelfde grondverf van menszijn zit.
Mensen hebben overal dezelfde fundamentele behoeften en verlangens.
Honden
Met elkaar praten dus, en daarbij ons inlevingsvermogen gebruiken… De apostel Paulus gaat ons daarin voor. Hij werd de Joden een Jood en de Grieken een Griek met als doel mensen voor de levende God te winnen. Paulus volgt daarin Jezus na, die mens werd met ons allemaal. Ik moest hier denken aan het gesprek van Jezus met die Syro-Fenicische vrouw (zie Marcus 7:24-30).
Jezus wil haar dochter niet genezen, omdat zij niet bij het volk van God hoort. Hij spreekt daarbij harde woorden.
Je moet het brood voor de kinderen niet aan de honden geven! Is dat nu een voorbeeld voor een interculturele dialoog? Maar als de vrouw vrijmoedig een slim antwoord geeft – de honden eten toch ook van de kruimels die de kinderen laten vallen? – geeft Jezus haar sportief haar zin.
Jezus is kennelijk niet te heilig voor een echt gesprek waarvan de uitkomst niet van tevoren vaststaat! Zo behoeven ook wij niet bang te zijn voor een tweegesprek met andere culturen, ook niet als het gaat om andere godsdiensten en levensovertuigingen.
Boeddha
Zelf heb ik mijn christen zijn beter leren begrijpen door mijn kennismaking met het boeddhisme. Boeddha zegt dat alle leven lijden is. Juist die stelling helpt bij de bezinning op de plaats van het lijden in ons leven als christen. We komen niet uit onder het kruis. Een leerling staat niet boven zijn Heer! De stelling dat alle leven lijden is gaat vanuit christelijk oogpunt te ver. Toch lopen we ook als christenen overal aan tegen de onvolkomenheid van dit bestaan. Andere godsdiensten kunnen belangrijke waarheidsmomenten bevatten. Het is niet gevaarlijk dat te erkennen. Zou Abraham Kuyper dit geen algemene genade genoemd hebben?
Kwaad bloed
Ik heb veel gehad aan gesprekken met niet-christenen. Door die gesprekken ben ik bijvoorbeeld behoorlijk losgekomen van kerkelijk jargon, waar mensen buiten de kerk letterlijk geen enkele boodschap aan hebben. Ook ontdekte ik dat hun kernvragen ook de mijne zijn. Inderdaad, we hebben allemaal dezelfde grondverf.
Een concreet voorbeeld… Ook niet-christenen geven soms aan verbijsterd te zijn over hoe diep het kwaad in de mensheid zit. Bij mij komt dan direct het begrip erfzonde boven. Dit woord is voor een buitenkerkelijke echter niet te snappen. Liever beaam ik dan van harte dat het kwaad ons in het bloed zit of zelfs in onze genen. Zo ben je steeds aan het vertalen …
Paren met geiten?
Respectvol communiceren dus… Theo van Gogh schoot hier behoorlijk in tekort, bijvoorbeeld door moslims te karakteriseren als met geiten parende wezens. Daarmee bewees hij de discussie over de integratie van allochtonen een slechte dienst. Dit geeft uiteraard niemand het recht hem te vermoorden.
Zowel autochtone als allochtone Nederlanders gaan in deze discussie soms over de schreef. Problemen moeten kunnen worden benoemd, open en eerlijk, en van beide kanten.
Gesprekken kunnen echter alleen plaatsvinden in een omgeving waarin recht wordt gedaan. Misdadigers moeten worden bestraft of ze nu allochtoon of autochtoon zijn. Het recht is een zegen, of het nu gaat om het Nederlandse recht of om het internationale volkenrecht.
Recht doen
Maar worden de problemen hier niet juist groter, omdat er grote verschillen van mening bestaan over rechtsregels en de toepassing daarvan? Ook hier geldt de richtlijn van het gesprek. Er zijn algemene basisbeginselen van waarheid, liefde en gerechtigheid. Die zullen we met zijn allen moeten vormgeven in concrete regels. In een – liefst democratisch – proces van overleg kan hier telkens opnieuw over worden gesproken. Nationale parlementen en internationale organen zoals de Verenigde Naties, hoe gebrekkig deze soms ook mogen functioneren, zijn daarbij van wezenlijk belang. De grote wereldproblemen kunnen wij alleen aanpakken via internationaal overleg en samenwerken.
Praten dus, op alle niveau’s…
Groepsegoïsme
Dit kan alleen als we onze wereld liefdevol met elkaar willen delen.
Landsgrenzen zullen we daarbij toch wat moeten relativeren. Ze hebben waarde, zolang ze geen instrument worden van groepsegoïsme. We hebben de plicht om goed te zijn voor vluchtelingen en anderen die het slechter hebben dan wij. Dat kan op twee manieren: mensen toelaten tot Nederland en mensen steunen in hun eigen land. Beide sporen zijn noodzakelijk.
Uiteraard heeft ook de andere kant plichten. Corruptie moet bijvoorbeeld worden bestreden. En we mogen van allochtone Nederlanders verwachten dat zij ons rechtssysteem respecteren, wat overigens niet betekent dat zij langs de weg van onze democratie geen veranderingen mogen voorstellen.
Uiteraard is dit niet alleen een zaak van de politiek. Bestrijden we racisme en discriminatie in ons eigen hart?
Denken we hieraan bij de opvoeding van onze kinderen? Stappen we zelf eens af op iemand van daar voor een praatje, een hapje of een drankje?
Niet gemakkelijk! Maar het begint met kleine stapjes …
Daarboven en hierbeneden
Hier en daar heeft dus te maken met wij en zij, en met ik en jij. Wanneer op aarde mensen van hier niet goed omgaan met mensen van daar en andersom, dan blijven we nergens. Dit gaat op aarde nooit helemaal lukken.
Uiteindelijk daalt het nieuwe Jeruzalem neer vanuit de hemel. Dan zal er ruimte zijn voor een voluit samenleven van ieder volk, en van elke stam, taal en natie. Dit is pas mogelijk wanneer hierbeneden weer volledig verbonden zal zijn met daar-boven. In beginsel is dat in Jezus Christus al verwezenlijkt, maar we wachten nog op de voltooiing. Dan woont eindelijk gerechtigheid onder ons. Omdat God dan alles is en in allen.
Dankwoord
Ik dank Aleid Brouwer, Freddy Gerkema en Sander Griffioen voor zinvolle opmerkingen bij eerdere versies van deze artikelen.