Nogmaals: het ontstaan van de Koude Oorlog
1974-11-15
Via de redaktie ontving ik van de heer J. van Dijk uit Surrey in Canada een brief, waarin wordt gereageerd op mijn artikel over het ontstaan van de Koude Oorlog. ("Opbouw" van 9 augustus 1974.) De heer Van Dijk heeft mijn artikel met gemengde gevoelens gelezen en acht het niet zonder gevaar. Om de heer Van Dijk volledig recht te doen zal ik de voornaamste passages uit zijn brief citeren.- Jaargang 18
- nummer 42
"Het artikel poogt ons er van te overtuigen dat het brengen van Oost-Europa onder het wrede communistische juk enkel maar geschiedde ter beveiliging van Rusland. Er zou eigenlijk geen sprake meer van zijn, dat men Lenin's leer wat betreft de wereldrevolutie nog in de praktijk zou willen toepassen. Men heeft echter op deze manier het anti-christelijk karakter van het communisme uit het oog verloren."
"Het feit dat men steeds weer gaat lonken naar Rusland, doet ook voor Holland het ergste vrezen. Holland wordt geestelijk verwoest door deze z.g. vredesapostelen van rechts en van links, die niets anders dan de co-existentie bepleiten tussen de z.g, democratische- en communistische landen."
"Het lonken naar Rusland gaat gepaard met een verachten van Amerika. Ondanks de corruptie in de U..S.A. is daar toch nog een overblijfsel dat vasthoudt aan de Bijbel en dat ook uitspreekt in het publiek. En het is tegen dat gedeelte, dat het van God vervreemde West-Europa zijn gal uitspuwt." Tot zover deze citaten.
Commentaar
In mijn artikel heb ik diverse visies op het ontstaan van de Koude Oorlog besproken. Tot omstreeks 1960 was het beeld dat de Westerse historici van dit probleem hadden vrij eenvoudig en doorzichtig. De Sowjet-Unie was door zijn aggressieve politiek verantwoordelijk voor de grote verwijdering die er ontstond tussen de bondgenoten van weleer tegen Hitler (de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en de Sowjet-Unie). De politiek van de V.S, is in het algemeen sterk geïdealiseerd.
De Verenigde Staten als bolwerk van vrijheid en democratie zijn o.a. het bedreigde West-Europa te hulp gekomen en door hun krachtig optreden hebben zij de vloedgolf van het Russische communisme "ingedamd".
In de jaren zestig is de visie op de Koude Oorlog genuanceerder geworden en het antwoord op de vraag naar de schuld er van gecompliceerder.
Vooral de rol van de V.S. in het konflikt is meer beklemtoond en daardoor is de vinger gelegd op een aantal onbewezen veronderstellingen en zwakke plekken in het traditionele westerse beeld. In mijn artikel van 9 augustus heb ik daarvan voorbeelden gegeven. De bedoeling van mijn artikel was dan ook geen andere dan de lezers van "Opbouw" informatie te geven over deze veranderde visies. Van belang dacht ik, vanwege het 25-jarig bestaan van de Navo. Ik vind het daarom wel wat vreemd, dat de heer Van Dijk mij meteen op één lijn stelt met degenen die naar Rusland lonken en hun gal uitspuwen over de V.S. Bij de discussie over het ontstaan van de Koude Oorlog is niet in het geding het al of niet acceptabele van het communistische systeem en de marxistisch-leninistische ideologie.
In het geding is alleen de schuldvraag, Op wat al te simpele wijze is in het verleden de schuld voor dit konflikt op de Sowjet-Unie geschoven, waardoor historische mythevorming dreigde te ontstaan.
De heer Van Dijk maakt in zijn brief ook een tegenstelling tussen West-Europa en de V.S. Ik meen dat dit onjuist is. De herinterpretatie van de Koude Oorlog is allereerst het werk van Amerikaanse historici. Vooral de oorlog in Vietnam vormde tot die herinterpretatie de prikkel. Deze oorlog is van diepingrijpende betekenis geweest. niet zozeer vanwege de militair-strategische aspekten, maar vooral vanwege de zelfkritiek die hierdoor in de V.S. ontstond.
Er is hierbij dus geen sprake van Westeuropese historici die nu eens fijn tegen de V.S. willen aantrappen.
Het komt mij voor dat de kritiek, die de heer Van Dijk onder woorden heeft gebracht, leeft onder meerdere lezers van "Opbouw".
Men ziet hoe met name onder academisch gevormde jongeren, overal in de Westerse wereld, sommige ideeën van Marx sterk aanslaan. Het is begrijpelijk, dat men dan als christen verontrust raakt. Maar juist dan is het noodzakelijk om de ontwikkelingen in onze tijd goed te taxeren en niet te vervallen in een krampachtig anti-communisme, waardoor men andere gevaren die de Westerse wereld bedreigen, niet ziet of deze bagatelliseert. Daarom wil ik graag nog op één zin uit de brief inhaken; de zin namelijk waarin gesproken wordt over Lenin's idee van de wereldrevolutie. Zoals vele uitspraken van Marx en Lenin moet men ook deze gedachte plaatsen in de historische context.
De gedachte van de wereldrevolutie is door Lenin sterk naar voren gebracht kort na de oktoberrevolutie van 1917. Het leek er toen op, dat het communisme geen halt zou houden bij de Russische grenzen. In Duitsland wordt in november 1918 de keizer verjaagd en de eerste maanden van de nieuwe renubliek zijn bijzonder verwarrende en spannende maanden geweest. met een bloedige opstand waarin de communisten een belangrijke rol spelen.
In Hongarije wordt tijdelijk onder Béla Kun een communistische radenrepubliek gevormd naar het voorbeeld van Rusland. Geen wonder, dat de Russische revolutionaire leiders de gedachten sterk hebben benadrukt dat de Russische Revolutie het sein zou worden tot de grote Wereldrevolutie, waarvan vele marxisten al jaren hadden gedroomd. Toen deze verwachte wereldrevolutie uitbleef, is het Stalin geweest die accentueerde dat "het socialisme" allereerst moest worden gevestigd in één land: Rusland. Het is onjuist. dacht ik, om deze koerswijziging (idee van de wereldrevolutie tegenover "socialisme in één land") zuiver en alleen te zien als een kwestie van taktiek.
Het Russische volk verlangde na de jaren van revolutie en burgeroorlog naar rust, naar stabilisering .. Stalin als "realist" is aan dat verlangen meer of minder tegemoet gekomen. Evenzo is het met Chroesjtsjow's idee van de vreedzame coëxistentie. Ook dat is niet alleen maar een poging om de niet-communistische wereld zand in de ogen te strooien. Beter zou men kunnen zeggen. dat al deze koerswijzigingen aantonen, dat de communistische ideologie vaak stuk breekt op de harde realiteit en dat daarom de leer voortdurend moet worden aangepast.
Chroesjtsjow wist dat het ontketenen van een oorlog op grote schaal. om "het kapitalisme" te vernietigen, gelijk zou staan met zelfvernietiging. Men heeft ..berekend"
dat wanneer de Sowjet-Unie in een oorlog met de V.S.
de eerste klap zou uitdelen, tachtig procent van de V.S. zou worden vernietigd. De V.S. zouden dan echter nog zeer goed in staat zijn om terug te slaan en zeventig procent van de Sowjet-Unie met de grond gelijk te maken. Tegen de achtergrond van dit soort afschuwwekkende gegevens zal men de politiek van de vreedzame coexistentie moeten beoordelen. Bovendien moet men bedenken dat Moskou niet meer de absolute leidersrol speelt in de communistische wereld. Het marxisme is pluralistisch geworden. De ideologische tegenstelling tussen Moskou en Peking lijkt onoverbrugbaar.
Joego-Slavië en Cuba geven hun eigen interpretatie van de marxistisch-leninistische "leer". Spreken over hèt communisme is daarom al een moeilijke zaak; het te bestrijden met citaten uit Lenin's werken, zonder te letten op de historische context, is een onmogelijkheid.