Nogmaals Taizé
1974-11-29
In Opbouw van 30 augustus, 6 en 13 september schreef ik drie artikelen over de protestantse kloostergemeenschap in het Franse dorpje Taizé. Enkele lezers hebben kritisch op deze artikelen gereageerd.- Jaargang 18
- nummer 44
Vorige week verscheen in Opbouw een kritische beschouwing over Taizé van de heer Vermeulen uit Schiedam. Ook reageerden enkele briefschrijvers.
Tijdens het lezen van de kritieken had ik vaak de indruk niet goed begrepen te zijn. Maar vooral vroeg ik me af, of ik misschien te onduidelijk geweest was.
De kritiek is in enkele vragen samen te vatten: Heerst in Taizé een geest, die meer verwant is met Rome dan met de reformatie? Blijkt dit ook niet uit de belangrijke plaats, die de prior Roger Schutz in de kloostergemeenschap inneemt? Verder vraagt de heer Vermeulen in zijn artikel van vorige week of men in Taizé niet te veel op de horizontalistische toer gaat. Er zou in geschriften over Taizé te weinig over de zonde geschreven worden.
Je treft volgens hem in Taizé aan wat tegenwoordig de zgn. progressieve predikanten alom verkondigen: veranderen van strukturen op maatschappelijk en politiek gebied, de handen uit de mouwen voor de derde wereld enz.
Een briefschrijver schreef, dat hij onlangs naar een t.v.-uitzending over Taizé had gekeken. In deze uitzending kwam de vrijzinnigheid volgens hem duidelijk naar; voren. De vraag: Wat denkt u van de Christus zou volgens hem in Taizé niet of onvoldoende duidelijk naar voren komen. Ik hoop dat wij van Taizé leren. schrijft hij, hoe het niet moet. In het spreken over Taizé gaat het volgens deze broeder om het dilemma: schijnreligiositeit of het leren kennen van de Christus.
Een ander vroeg aandacht voor het moeilijke bestaan van de Eglise Réformèo in Frankrijk. In het overheersend rooms-katholieke Frankrijk hebben de kleine reformatorische kerken het erg moeilijk.
In deze kerken zitten volgens deze zegsman onze broeders. In Taizé draait het allemaal om de sfeer en het eucumenisme tiert er welig.
In het bovenstaande heb ik de kernpunten van de kritiek op mijn artikelen weergegeven. Nu een nadere uiteenzetting.
Waarom schreef ik over Taizé?
De direkte aanleiding was het jongerenconcilie dat eind augustus daar geopend werd. Van alle kanten trok Taizé de laatste maanden belangstelling. Dit is nu weer wat weggeëbd, maar Taizé blijft.
Jaren geleden hoorde ik eens over Taizé spreken. Ik wist er echter vrij weinig van. Sindsdien begon ik literatuur te verzamelen en mijn belangstelling groeide. Tot nu toe had ik twee keer de gelegenheid Taizé te bezoeken. In de kerkdiensten werd uit de bijbel gelezen en gebeden. Het christelijk geloof werd er beleden, psalmen en andere geestelijke liederen gezongen. Er heerste de geest van een christelijke geloofsgemeenschap.
die niet met vage religiositeit . afgedaan kan worden.
Ik voelde me er thuis. Het is een geweldige ervaring met christenen uit veel verschillende landen het gemeenschappelijk christelijk geloof te belijden en avondmaal te vieren. Het maakt me dankbaar, dat ondanks alle oorlogen en slechte tussenmenselijke verhoudingen zoiets in Taizé ook nog mogelijk is.
Geen moment heb ik er aan gedacht met mijn artikelen over Taizé het belang van de Eglise Réformée te ontkennen. Deze reformatorische kerken zijn vaak erg arm en de predikanten moeten hun werk onder moeilijke omstandigheden verrichten. In Opbouw wordt regelmatig aandacht besteed aan de buitenlandse christenen.
Er is in ons blad veel geschreven over de Waldenzen, over de kerken achter het ijzeren gordijn en over kerken in Afrika.
Daarom hebben we ook eens aandacht willen schenken aan Taizé.
Niet om te zeggen: Taizé, dát is het!
Wel met de intentie: dit is er óók, zoiets is ook nog mogelijk en je neemt er iets van mee. Dit zijn óók onze broeders.
Toch heb ik ook wel kritiek op Taizé gekregen. Al moet ik zeggen die met enige aarzeling naar voren te brengen. (Aan het eind van dit artikel meer over deze aarzeling.) De heer Vermeulen ziet invloeden van Rome in Taizé. Wat dit betreft wijst hij vooral op de plaats van de prior in de broedergemeenschap.
Hij speelt in de gemeenschap een centrale rol. Ook heeft hij in vrijwel alle zaken een beslissende invloed.
Dit is op zichzelf niet verontrustend.
De broeders die zich bij de gemeenschap in Taizé hebben aangesloten, doen dat uit vrije wil. Wie zich aansluit, onderwerpt zich aan de geldende regels. Nu is het wel zo, dat (hoewel de prior in principe een invloedrijke en zelfs beslissende stem heeft) alles in de wekelijkse 'broederraad' wordt besproken. In de praktijk vallen in deze raad de beslissingen.
De broeders in Taizé geven aan deze vorm van christenleven de voorkeur. Ik zou het naar mijn indruk waarschijnlijk niet uithouden, maar het wordt ook niet van me gevraagd.
Verder respekteer ik ten volle de wijze waarop de broeders in Taizé hun leven inrichten en ook de overgave waarmee ze hun werk doen.
De broeders in Taizé onderhouden veel kontakten met het Vaticaan en met de Wereldraad van Kerken.
Regelmatig bezoeken broeders Genève en Rome. Ook afgevaardigden van de Wereldraad en van het Vaticaan bezoeken Taizé.
In Taizé had men zeer veel waardering voor paus Johannes XXIII en voor het tweede Vaticaans Concilie. Roger Schutz en Max Thurian waren ook afgevaardigden op het concilie.
Er is naar mijn indruk in Taizé geen sprake van zich bij Rome of bij Genève aan te sluiten. Men onderhoudt kontakten met elkaar, omdat men beseft dat men elkaar nodig heeft. Ook voor de kontakten met de derde wereld heeft men elkaar nodig. Ik besef, dat hier natuurlijk veel meer van te zeggen is. Welke richting de kontakten tussen Rome, de Wereldraad en Taizé uitgaan weet ik niet. Wat de verschillende afgevaardigden er mee beogen, weet ik evenmin.
Een ander probleem is, dat het spreken en schrijven van verschillende broeders op veel' mensen een vage indruk maakt. De t.v. heeft aandacht aan Taizé geschonken en vrijwel alle kranten. De t.v.-uitzendingen stelden mij teleur.
Ik kan me indenken, dat veel mensen de indruk kregen van een vage religiositeit en dat zij vragen: Wat wordt in Taizé geantwoord op de vraag "Wat dunkt u van de Christen?".
Als er dan ook nog over kaarsen, ikonen en meditatie gesproken wordt, weten degelijke gereformeerde mensen helemaal niet meer waar ze aan toe zijn. Ze zien het allemaal als vage religiositeit en vrijzinnigheid.
Dit zijn begrijpelijke reakties. Er wordt mijns inziens in de diskussiegroepen in Taizé te weinig uit de Bijbel gelezen. Het gevaar van een subjektieve en eigenwillige geloofsbeleving is groot.
Men bedenke echter, dat ik deze bezwaren ook reeds noemde in Opbouw van 13 september jl.
Toch heb ik er minder aandacht aan besteed dan verschillende mensen wensten. Bij mij stond de waardering in veel opzichten voorop. En die staat nog voorop.
Vage religiositeit zonder serieus bij het licht van het Woord van God zoeken naar antwoord op de vraag: "Wat dunkt u van de Christus", verwerp ik hartgrondig.
Op zichzelf hebben kaarsen, koorzang, meditatie. stil gebed geen enkele betekenis, wanneer zij niet duidelijk aan de bovenstaande vraag worden gerelateerd.
De Russisch-orthodoxe kerk bijvoorbeeld is zo in het liturgisme opgegaan, dat de Woordverkondiging 'n onevenredig kleine plaats in de kerkdienst inneemt. Juist een tijd, waarin van de Russischorthodoxe kerk gevraag en verwacht wordt een Woord voor de wereld te hebben. blijkt zij dit niet meer te kunnen. Solzjenitsyn en anderen klagen de Russische kerk aan. Zij is hun Moeder, die haar kinderen verstoten heeft ...
en die in liturgisme en meditatie onder lijkt te gaan. Anderzijds blijken de christenen achter het ijzeren gordijn dor de kracht van een soort mystiek gedreven te worden tot geloofsuitingen waar geen kommunistische staat tegenop kan. Dit is echter een onderwerp apart.
Ik vond het belangrijk om over Taizé te schrijven, omdat we iets van Taizé kunnen leren - ondanks alle kritiek: Roomse invloeden, Wereldraad, vage religiositeit.
Wie Taizé bezoekt zal naar mijn indruk ook ervaren: je neemt er iets van mee. Zij hebben een liturgie waar we van kunnen leren. Men begrijpe me goed. Ik wil geen overplanting van Taizé in onze kerkdiensten.
Wij kunnen leren van de mooie dingen die zij hebben en die wij niet hebben.
Zijn sobere kerkdiensten op een zendingsterrein dan geen volwaardige diensten? Zijn kerkdiensten in concentratiekampen geen volwaardige diensten?
Het zijn volwaardige diensten! Ik heb in Rusland een dienst meegemaakt die door vier vrouwen (en twee Nederlandse gasten) werd bezocht. Er zal toch niemand zijn die dit ideale diensten noemt. Het kan al gauw een beetje mooier en vrolijker.
Gemeenten, die onder de meest benarde omstandigheden leven, kunnen aan hun wekelijkse bijeenkomsten niet zoveel veranderen.
Zij moeten vechten voor hun bestaan en vaak zijn ze al gereduceerd tot kleine groepjes. Zij hebben ons gebed erg nodig.
Wat doen wij in het Westen, met name in Nederland?
Liturgische vernieuwingen, die bedoeld zijn als 'slechts uiterlijke verfraaiingen' zijn verwerpelijk.
Vernieuwingen in een liturgie kunnen naar mijn indruk alleen maar ontstaan vanuit een levend en dynamisch geloven in de gemeente.
En dan geeft het te denken dat gemeenten in 1974 psalmen zingen volgens een berijming van 1773! Het geeft ook te denken, dat in gemeenten een liturgie bestaat. die vrijwel gelijk is aan die van honderd jaar geleden. En dat, terwijl het beter en mooier kàn.
Tot slot nog iets over de aarzeling die ik heb bij het bespreken van de kritiek op Taizé.
Kritiek heb ik eveneens.
Nogmaals wil ik er op wijzen, dat de kerkdiensten in Taizé met het bijbel lezen, bidden, zingen en mediteren op mij niet de indruk maakten van een vage (laat staan valse) religiositeit. Hun in-de-wereld-zijn, het zoeken van bedreigde situaties en het onbaatzuchtig helpen van mensen in nood is voorbeeldig. In de publikaties, de gesprekken en de tv-programma’s mis ik soms bepaalde elementen van de christelijke religie.
Hoewel ik gereformeerd ben, heb ik in mijn artikelen over Taizé vragenderwijs wel enkele kritische opmerkingen gemaakt, maar de kritiek werd opzettelijk niet uitgebeend. Het leek me niet in de eerste plaats nodig. Ik wilde iets over Taizé vertellen, als een verschijnsel dat er óók nog is. De Geest van God werkt waar Hij wil. In Taizé meen ik bepaalde dingen wat dit betreft met dankbaarheid te mogen signaleren.
Het valt me bij bepaalde gereformeerden vaak op, dat zij iets altijd kritisch willen beoordelen, de kritiek wordt dan breed uitgemeten, zelfs zo sterk dat men elkaar als medechristenen niet of nauwelijks meer herkent.
Wij hebben de geesten te beproeven of zij God zijn. Dat heb ik ook in mijn bespreking van Taizé geprobeerd. Ik voel me tevens geroepen om kontakten te zoeken met mensen, die het geloof anders beleven en vorm geven dan ik en die niet tot 'mijn' kerk behoren.
Terwijl ik dit schrijf besef ik tegen een bij velen in 'vrijgemaakte' kerken bestaand gebruik in te gaan. Het nu bedoelde gebruik vindt men naar mijn indruk bijvoorbeeld heel sterk in het weekblad 'De Reformatie'. Overigens: Opbouw gaat wat dit betreft ook niet altijd vrij uit. Sommige scribenten kunnen zo fel polimiseren, zij kunnen hun kritiek zo scherp verwoorden. dat het op mij vaak de indruk maakt dat hun tegenstander-
médechristen zeer ver van hen verwijderd is. Ook de laatste polemiek tussen drs H. de Jong in Opbouwen prof. J. Douma in De Reformatie. Het laatste artikel van Douma toonde een zeer grote afstand tussen hem en ds De Jong en wie staan er nu dichter bij elkaar dan binnen- en buitenverbandse vrijgemaakte broeders?
Mijn artikelen over Taizé werden door een bepaalde levenshouding bepaald: ondanks allerlei kritiek, probeer waar mogelijk kontakten met medechristenen te leggen en zo mogelijk in stand te houden.
Nogmaals ik verdedig niet de vage religiositeit, die Taizé soms op bepaalde buitenstaanders maakt. Evenmin ontken ik, dat de politieke theologie er een niet geringe invloed heeft. Maar hiermee is Taizé in haar geheel niet mee beoordeeld, laat staan veroordeeld.
Eén van de moeilijkste problemen in deze tijd vind ik het oog houden voor nuanceringen. Wij leven in een tijd van polarisatie, zowel op politiek als op kerkelijk terrein.
Ik ben allerminst een verdediger van een marxistisch geïnspireerde politieke theologie. Maar ik zit met m'n ogen te knipperen als ik in de krant een verslag lees van de laatstgehouden reformatorische getuigenisdag van de ICCC.
Al onderschrijf ik de intentie van deze getuigenisdag ten volle, verschillende uitspraken van referenten getuigen van een niet geringe reaktiehouding t.o.v. de politieke theologie.
Soms lijkt het onmogelijk in een strijdsituatie oog voor nuanceringen te houden. Soms 'eisen' anderen van je een keuze en je mag ook niet altijd aan de kant van strijdgewoel kunt blijven staan. Ik besef de verantwoordelijkheid om mee te doen en waar nodig te kiezen.
Tevens hoop ik dit zonder oogkleppen te doen en voor nuanceringen in standpunten oog te houden en te krijgen. Alleen dan is het mogelijk geen reaktiehouding aan te nemen en een heilloze polarisatie te doorbreken.