De persoon in kwestie
1974-05-03
In het voorgaand artikel ben ik zo maar bij u binnengevallen met een verhaal over dr O. Noordmans.- Jaargang 18
- nummer 18
De meeste lezers zullen wel iets over deze predikant-theoloog weten, maar dit ontslaat mij niet van de taak de persoon in kwestie op behoorlijke wijze aan u voor te stellen.
Oepke Noordmans is in 1871 te Oosterend in Friesland geboren; hij studeerde in Leiden en in Utrecht en werd in 1903 bevestigd als predikant in de Nederlands Hervormde Kerk te Idsegahuizen en Piaam, een kleine gemeente met honderd zielen. In 1910 vertrok hij naar Suameer en in 1923 naar Laren in Gelderland, welke gemeente hij diende tot zijn emeritaat in 1943. Na zijn emeritaat heeft hij de Hervormde Kerk nog op allerlei wijzen gediend tot zijn overlijden in 1956.
Uit deze "staat van dienst" zou men de indruk kunnen krijgen dat we te doen hebben met een dominé van wie men zegt dat hij weinig of geen talent heeft en daarom niet in aanmerking is gekomen voor beroepen naar belangrijke gemeenten in grote steden e.d.
Het tegendeel is waar; Noordmans had mogelijk niet de gaven van de populaire volksredenaar, maar was een zeer bijzondere schriftverstaander, belijder, pastor en theoloog, die de katholiciteit van de kerk a.h.w. op het lijf geschreven stond.
Dat zijn gaven niet onopgemerkt bleven kan daaruit blijken dat hij, hoewel niet gepromoveerd in de theologie, twee maal op tal heeft gestaan voor een benoeming tot hoogleraar en in 1935 een ere-doctoraat in de theologie ontving van de ·Rijksuniversiteit in Groningen.
Voor deze artikelen maak ik o.a. een dankbaar gebruik van de dissertatie van dr G. J. Paul over de theologie van dr O. Noordmans, Schepping en Koninkrijk 1959, waarin een goede informatie over persoon en werk van Noordmans wordt gegeven.
Wie de meditaties van Noordmans b.v. in "Gestalte en Geest" en "Gods Poorten" kent, zal zich er niet over verwonderen te lezen dat Noordmans bij ziin ere-promotie sprak over de kerk als "schoot der vroomheid".
Hij dacht daarbij niet allereerst aan het kerkelijk instituut, maar aan de kerk als moeder, die hij in zijn ouderlijk huis leerde kennen en beleven.
We hebben te doen met een man, die thuis bij bijbellezing en psalmen zingen de vreze des Heren geleerd heeft en daar meer dan eens met grote dankbaarheid over schrijft.
In een lezing aan de Vrije Universiteit vertelde hij: "Ik stam uit een gezin waarover iets van de na-schemer van het Réveil lag; waarvan de bibliotheek een goede voorraad "oude schrijvers" bevatte; waarin "Heraut" en "Standaard" van het begin af gelezen werden; waar Groen en Kuyper gevolgd werden".
Noordmans is met volle overtui
Belevenissen met dr. O. Noordmans
ging predikant geworden in de Hervormde Kerk. Zijn ouders stuurden hem in 1885 naar het bekende christelijk gymnasium te Zetten. Toen de rector van dit gymnasium, ds F. Ph. L. C. van Lingen, zich inzette voor de Doleantie door o.a. candidaat Houtzagers in Koetwrik als predikant te bevestigen, was dit voor de ouders van de gymnasiast aanleiding hun zoon thuis te halen en hem elders onderwijs te laten volgen.
In zijn al genoemde lezing vertelde Noordmans hoeveel pijn de verwikkelingen in de Doleantie hem bezorgd hebben.
Noordmans was dus voluit Hervormd predikant met een open oog voor de gebreken van die kerk, zoals uit zijn inzet in al de verwikkelingen van de strijd van “Kerkherstel" en "Kerkopbouw" om te komen tot een schriftuurlijker kerkelijk samenleven is gebleken.
Een mens, die niet uit gewoonte, de levende God wil dienen ontkomt daarbij niet aan een duidelijke keus inzake de kerk.
Jezus Christus en de Zijnen horen bij een, wie voor Hem kiest, kiest voor Zijn volk.
Dit is in ons goede vaderland een moeilijke, zij het niet onmogelijke keus geworden, in het bijzonder voor jonge mensen, die je nog al eens hoort zeggen dat ze wel willen kiezen voor Christus maar niet voor de kerk.
Het is niet mogelijk lid te worden van één of andere onzichtbare kerk van ware christ-gelovigen; de dienst van Christus en de moeiten en vreugden daaraan verbonden moeten in een concrete werkelijkheid beleefd worden.
Er moet een plaats zijn, waar we de gemeenschap met onze Heiland a.h.w. tastbaar beleven in bijbellezen, zingen, prediking, doop en avondmaal, waar we in Zijn lichaam worden ingelijfd, de gemeenschap met heel Zijn kerk beleven en de vreugde daarvan.
Onze lezers weten wel dat ik hiermee niet gezegd heb dat die beleving exclusief in één met name genoemde kerk te vinden is; evenwel zonder de concrete band met Christus en de Zijnen gaat het niet en pas vandaar uit opent zich een perspectief naar de door velen zo begeerde gemeenschap met alle heiligen.
Wie de niet te ontwijken keus inzake .de kerk onder protest heeft gedaan, zo nodig de smaad van Christus groter rijkdom acht dan de schatten van Egypte, komt tot de ontdekking dat hij nog niet klaar is.
Zo heb ik ergens over Noordmans gelezen dat hij behoorde tot de ethische theologen in de Hervormde Kerk, die sterk onder invloed kwamen van Karl Barth.
Hier is de man op goed vaderlandse wijze in zijn hokje gezet.
Want er is niet alleen de gebrokenheid van de kerk, neen in die kerken zie je dan weer verscheidenheden uitgroeien tot tegenstellingen en niet alleen in de Hervormde kerk, maar ook in de Gereformeerde kerken komen de richtingen op, daar zijn we na de Vrijmaking niet aan ontkomen en we zijn dit in onze kleine kring nog niet kwijt.
Het aantrekkelijke bij Noordmans heb ik steeds gevonden dat de man te zelfstandig of wellicht beter te katholiek was om in één van de bekende hokjes te passen.
Zeker heeft hij invloeden ondergaan, allereerst van zijn ouderlijk huis, later in Leiden van Gunnink en er zijn aanrakingspunten met Barth, maar toch vinden we in zijn werken een stuk oecumene in de goede zin van het woord, zodat vogels van diverse pluimage met dankbaarheid naar zijn werken grijpen.
Hiermee is de persoon in kwestie niet gekanoniseerd, want er zijn zeker .hier en daar kritische opmerkingen te plaatsen van principiële aard. Maar dit is niet erg want figuren als Noordmans hebben geen behoefte aan slaafse navolging; zij stimuleren tot zelfstandigheid en maken aldus school.
Ik begrijp dat er mensen zijn die hun werkbrauwen fronsen wanneer ze horen over ethisch en Barth en evenzeer wanneer ze van contacten van Noordmans in N.C.S.V.-kringen horen en gezien de historie is daarvoor ook wel reden.
Het boeiende is echter om te zien hoe iemand te midden van allerlei wind van leer zichzelf blijft.