Kamphuis over Wurmbrand
1973-09-28
• aanval in de rug?- Jaargang 17
- nummer 35
Alweer over Wurmbrand? Is dat nou nodig? Heeft Wurmbrand dan nog niet genoeg belangstelling gehad in Opbouw? Jawel, maar er is een reden voor.
Eind vorig jaar schreef de Kamper hoogleraar J. Kamphuis een drietal artikelen in het Nederlands Dagblad over de leer van Wurmbrand.
Deze artikelen lokten felle reakties uit van Wurmbrand-aanhangers: dit was een aanval in de rug, het getuigde van gebrek aan kennis, enz.
De artikelen van prof. Kamphuis zijn nu in de vorm van een brochure verschenen, aangevuld met zeer verdienstelijke bijdragen van de heren Van Loo, die fotografische impressies uit Roemenië en een verslag van een toespraak van Wurmbrand weergeven. Hoewel de uitgeverij De Vuurbaak geen recensie-exemplaar van deze brochure aan de redactie van ons blad toezond, willen wij toch aandacht aan dit onderwerp besteden.
• De kritiek van Kamphuis
Veel boeken van Wurmbrand zijn in het nederlands vertaald. Het is dus elke geïnteresseerde nederlander mogelijk hier kennis van te nemen. Al lezend heeft prof.
Kamphuis zich de vraag gesteld: spreekt deze predikant naar de Schrift? Welke leer brengt hij eigenlijk? Wurmbrand is fel tegen het kommunisme, tegen de moderne theologie, tegen de Wereldraad van Kerken. Goed, goed, maar wat wil hij dan wèl?
Kamphuis toont aan, dat in Wurmbrands publikatie de mystiek een overheersende invloed heeft. Hoewel er verschillende vormen van mystiek bestaan, is haar invloed vooral daar te bespeuren, waar de grens tussen God en de mens vervaagt ...
"waar het ideaal ontstaat dat de ziel van de mens zichzelf hervindt en in zich "de godheid" vindt om zich dan voorts in deze "godheid"
te verliezen als in een oceaan van zaligheid ... Onze tocht naar binnen is een opvlucht naar boven.
Zoals de rivieren zich in de zee verliezen en daar hun doel hebben bereikt, zó verliest de mysticus zich in God en is één met Hem."
In Wurmbrands beschouwingen en achter zijn aktiviteiten brandt het aan de bijbel vreemde vuur van de mystiek.
Aldus de konklusie van Kamphuis' kritiek. Ook heeft hij nog enkele exegetische missers en revolutionair-
theologische gedachten bij Wurmbrand ontdekt, maar het bezwaar van de mystiek weegt naar mijn indruk het zwaarst.
• Gelijk, door een vergrootglas
Heeft prof. Kamphuis het gelijk aan zijn kant?
Ja, bijna.
Met lange citaten laat Kamphuis de mystieke invloed in de geschriften van Wurmbrand zien.
Hij laat dit overtuigend zien en je bent geneigd te zeggen: hij heeft gelijk!
Er is echter iets meer aan de hand.
In Wurmbrand hebben wij kennis gemaakt met een' oost-europees predikant. Wij kunnen deze man even helemaal apart zetten.
Wij gaan dan proberen hem helemaal op zichzelf te bekijken en alléén te beoordelen naar wat hij geschreven heeft. Ja, dat kan natuurlijk wel, maar is het helemaal "eerlijk"? Doen wij hem dan geen onrecht?
Neem een vergrootglas en leg het op de bladzijde van een boek. Wij zien een klein gedeelte van de bladzijde sterk vergroot en de rest daarbij vergeleken veel kleiner.
Wie het vergrote gedeelte niet voortdurend in relatie brengt met de rest van de bladzijde en met het hele boek, loopt het gevaar vergissingen te maken.
Wij kunnen het voorbeeld van het vergrootglas misschien nog beter gebruiken voor een schilderij.
Wie een detail van een schilderstuk vergroot, zonder de relatie te leggen met het geheel, de stijl van de schilder en met de tijd waarin deze leefde, komt tot misvattingen.
Iemand, die zulke relaties niet legt en dus iets niet kan relativeren, loopt het gevaar zich op details te verkijken en de essentiële problematiek te missen.
Deze indruk maakt het geschrift van prof. Kamphuis op mij.
Hij zet Wurmbrand onder een vergrootglas, hij bekijkt hem, hij ziet verschillende dingen heel erg scherp, hij beoordeelt en hij heeft gelijk. " en tegelijk zit hij er toch enigszins naast!
• Oost-West
Wurmbrand is een oost-europeaan en dat houdt voor zijn geloofsleven nogal wat in. De kultuurontwikkeling in Westen Oosteuropa is de laatste zevenhonderd jaar radikaal verschillend geweest. Spelen in de Westerse kultuur de Renaissance, Reformatie en Verlichting een belangrijke rol, in het Oosten zijn deze bewegingen niet of in zeer geringe mate bespeurbaar.
Oost- en Westeuropa zijn twee verschillende werelden wat het geestelijk leven en het levensklimaat betreft.
Dit heeft grote invloed op het geloofsleven van de christenen in deze twee delen van Europa. Wij moeten eens "achterom kijken" en beseffen, dat wij niet alleen reformatorische christenen zijn, maar ook typisch Westeuropese christenen. Wij moeten proberen zo nu en dan in eeuwen te denken, want de eeuwen vinden hun neerslag in ons denken, doen en laten.
De westeuropeanen zijn sterk rationeel ingesteld en hebben op gigantische wijze wetenschap en tchniek tot ontwikkeling gebracht.
Zij hebben altijd iets in zich gehad van beheersen, macht uitoefenen ,iets in de greep hebben.
Een zakelijke levensinstelling, die de oosteuropese mens niet heeft. Hij is veel meer een romantikus, een gevoelsmens. Het gaat hem veel meer om het zieleleven een harmonisch levensgevoel, dat wortelt in het eeuwige, hetgeen met een zekere hartstocht wordt gezocht en beleefd.
Inderdaad, sterk mytisch. Zo ook Wurmbrand. Niet omdat hij Wurmbrand is, maar omdat hij staat in de traditie van de oosteuropese christenheid.
Hoewel er verschillende vormen van mystiek bestaan, tref je het vrijwel overal in het oosten aan.
Soms zeer extreem, soms slechts een zweem ervan.
Jammer dat prof. Kamphuis over deze kulturele achtergrond, die m zo belangrijke mate bepalend is voor het geloofsleven en andere geloofsuitingen, niets zegt.
• Geloofs- en kultuur verschillen
Het geloofsleven, het nadenken over het geloof, het geloofsbeleven en andere uitingen van de gelovigen zijn (ook van gereformeerde gelovigen) in het Oosten vaak anders dan in het Westen.
De reformatorische christenen, met name de calvinisten, zijn niet goed te begrijpen zonder de achtergrond van Westerse kultuurontwikkeling.
Wij hebben een sterk rationele en juridisch inslag.
Het blijkt ook uit de inrichting van ons kerkelijk leven.
Kerkrecht en dogmatiek nemen een grote plaats in en zijn derhalve bronnen van ruzie en tweespalt.
Ons denken over de Schrift en over ons geloof brengen wij vooral in woorden tot uitdrukking.
In de kerkdienst neemt de preek een overheersende plaats in. En niet zelden gaat het in de preek over de leer van de kerk.
Voor het bijbellezen wordt helaas betrekkelijk weinig tijd uitgetrokken en iedereen weet het dan wel: daar gaat de preek over. De preek staat centraal en met het oog dáárop lezen wij een stukje uit de bijbel. Ruimte voor persoonlijk gebed en meditatie is in onze kerkdiensten nauwelijks aanwezig.
Veel oosteuropese christenen zullen deze rationele en verbale geloofshouding als koud ervaren.
Zij zoeken de "warmte" van een mystieke beleving .. Is het geloof dan niet uit het gehoor? Jawel.
De emotionele geloofsbeleving neemt bij veel oosteuropese gelovigen een te grote plaats in en ontspoort in een onschriftuurlijke mystiek. Verschillende oosterse kerken kennen niet eens de preek.
Wat wij in onze woord-kultuur te veel hebben, hebben zij in hun mystiek zwijgen te weinig. En wat zij te veel hebben aan geloofsbeleving, hebben wij naar mijn indruk te weinig.
In veel oosteuropese kerken spelen "de leer", de dogmatiek en kerkrechtelijke zaken een zeer ondergeschikte rol. Dat is niet goed. De gevolgen zijn er ook naar. Maar zijn wij als westeuropese christenen niet te veel bezig geloofszaken uit te denken vast te leggen en te veel geneigd een veilig heenkomen te zoeken in de door kerkrechtelijke en dogmatische "zekerheden" beveiligde kerkorganisaties?
Willen wij de oosterse christenen i.c. Wurmbrand, werkelijk ont~ moeten, dan moeten wij proberen hun achtergrond zo goed mogelijk te begrijpen en ook proberen onze eigen achtergrond kritisch te beoordelen.
• Aanval in de rug?
Met het bovenstaande wil ik niet de indruk wekken Wurmbrand te verdedigen. Integendeel, ik heb reeds gezegd dat prof. Kamphuis gelijk heeft in zijn analyse en beoordeling van deze predikant. Het is zeker geen aanval in de rug.
De aanval is frontaal, maar daarin tevens wat zwak.
De ondertitel van Kamphuis' brochure "de leer van Richard Wurmbrand en de leer van de Heilige Schrift" is aanvechtbaar.
Het gaat nl. niet om twee leren van hetzelfde nivo. Het gaat bij Wurmbrand om een bepaalde geloofsbeleving en deze is heel anders dan die van prof. Kamphuis en van "zijn" leer van de Schrift.
Er zijn achter het ijzeren gordijn natuurlijk ook christenen, die zeer dicht bij Kamphuis' beschouwing staan. Ik heb dit geen moment willen ontkennen. De zwakte van zijn brochure is naar mijn indruk het geïsoleerde vergrootglas-effekt.
Het komt bij de meeste ooseuropese en in meer of mindere mate mystisch aangelegde christenen niet eens op, om over "de leer van de Schrift" te spreken. En wanneer prof. Kamphuis zegt (blz. 26), dat de weg van Calvijn een andere is dan die van Wurmbrand, dan is dat een open deur intrappen.
Want daaruit blijkt nu o.a. het verschil in kultuurontwikkeling tussen oost en west. Daarmee is de geloofsbeleving van oosteuropese christenen niet goed gepraat. Het is er wel duidelijker mee gemaakt.
Ook wordt er duidelijk door, dat je oosteuropese christenen - ook Wurmbrand niet - niet op zichzelf kunt bekijken en zeggen: kijk toch eens, wat zijn ze mystisch ingesteld; hier staat extase tegenover gehoorzaamheid; hier staat mystiek tegenover geloof. Wij doen hen gen recht, wanneer we hen uit hun kultuur los pellen.
Prof. Kamphuis geeft toe, dat de keuze: Wereldraad of Wurmbrand, een verwerpelijke keuze is. Hoe bekend en berucht Wurmbrand de laatste jaren ook geworden is, het gaat niet om hem.
Reeds enkele malen heb ik in dit blad kritiek geuit op Wurmbrand.
Het gaat echter om het benarde leven en om het geloofsleven van de gelovigen achter het ijzeren gordijn. Hen zoeken wij te helpen.
Dat is de wezenlijke problematiek.
Prof. Kamphuis is zelf goed op de hoogte van deze zaken, gezien zijn reizen naar Roemenië.
Des te meer komt de vraag op: waarom moest deze brochure verschijnen? Wie moeten er mee bereikt worden? Wat is er mee bereikt?
Het is zeker de moeite waard om het boekje van prof. Kamphuis te lezen, wanneer men zich met een vergrootglas op Wurmbrand wil werpen en men met dat enge gezichtsveld genoegen wil nemen.
Zijn stellingname is duidelijk, maar had de eigenlijke problematiek: het begrijpen en helpen van christenen achter het ijzeren gordijn in hun leven en geloofsleven, niet beter op een andere wijze gediend kunnen worden?
Correctie
Het was mij niet mogelijk mijn artikelen in het nummer van 1 september zelf te corrigeren. Daarom is het mijn schuld dat daarin een paar vervelende drukfouten zijn ingeslopen.
Ik plaag nl. de zetter altijd met geschreven copij! - Het spijt mij vooral dat de naam van de vorige secretaris-generaal van de Wereldraad van Kerken in ons blad werd verminkt. Gelukkig weet iedere kerkelijke meelevende dat diens naam niet eindigt op een d, maar op een t: Visser 't Hooft. Voorts leze men de twee laatste regels van kolom 2 op pagina 258 en de eerste twee van kolom 3 zo: "Dit was één van de daden waardoor Kennedy vrede, gerechtigheid en vrijheid ook in dat deel der wereld wilde realiseren".
En op pag. 262 in kolom 2 leze men: Parcival Cruijff die de graal meebracht." Enkele andere foutjes zullen de welwillende lezers reeds zelf hebben verbeterd. e.v.
Drukfouten voorkomend in het artikel "De Heer roept alle kinderen": Op pag. 270, alinea 1 staat: een keurig voorhangsel, dit moet zijn: een kleurig voorhangsel; alinea 2 staat: het grettig kijken, moet zijn: het prettig kijken. Op pag. 271, alinea 1 staat: de verschillende vormen, moet zijn: de kontaktpersonen vormen; ook staat er: Leens uit, moet zijn: leent uit; vakantie-bijbelschool, moet zijn. vakantie-bijbelscholen: alinea 2 staat: glanelfiguren, moet zijn: flanelfiguren; in de derde alinea staat: de speelliederen, moet zijn: de speellieden; voorts: door weinig, moet zijn: door weinigen; en oplaaidene discussie moet zijn: oplaaiende discussie; die bezwaar, moet zijn dit bezwaar.