De betekenis van stilte in het pastorale gesprek
2013-05-04
Iedere pastoraal werker kent het waarschijnlijk wel. Je bent verwikkeld in een pastoraal gesprek en opeens valt er een stilte. Voor de meesten een ongemakkelijk moment, dat het liefst zo snel mogelijk doorbroken moet worden. Maar dat hoeft niet. Stilte kan ook een zeer positieve waarde hebben.- Jaargang 57
- nummer 9
In Groot-Brittannië is kort geleden een cd op de markt verschenen die geweldig goed verkocht. Een cd met slechts een halfuur durende opname. Niet van een muziekuitvoering, maar van stilte, de stilte van St. Peter’s in het Engelse dorp Seaford. Wie het volume harder zet, hoort af en toe het geluid van wat verkeer buiten. Of van voetstappen. Of van het zacht kraken van houten kerkbanken. Bijzonder, dat je op zo’n stilte-cd toch weer op zoek gaat naar geluid. In één van mijn pastorale cursussen werd pas een belangrijke vraag ingebracht: wat moeten we doen als er een stilte valt in een pastoraal gesprek? Ik heb naar aanleiding van die vraag met de cursisten gericht nagedacht over de betekenis van stiltes in het pastoraat. In dit artikel geef ik een samenvatting van onze bevindingen.
Lawaai
Stilte is een schaars goed in onze tijd. We zijn er niet mee vertrouwd. Niet voor niets spreken we van een ‘ongemakkelijke stilte’. Waar in ons land kun je nog een paar uur lang in stilte wandelen? Overal hoor je geluid, en met een beetje pech ook lawaai. In sommige relaties of gezinnen lijkt het de hele dag te gonzen van (stem)geluid. En zelfs onze kerkdiensten – toch momenten van bezinning – kenmerken zich niet door stilte. Ze worden vooral gevuld met zang en
spraak. Toch vindt Psalm 65 stilte even waardevol als gezang: ‘U komt stilte toe, een lofzang.’ Wat als we in een kerkdienst alle momenten van samenzang eens zouden vervangen door stilte? Wat als we de muziekclip via de beamer eens zouden vervangen door een stukje stilte-cd? Zouden we dat als welkom ervaren?
IJzig
In pastorale gesprekken ervaren we een stilte vaak als een dissonant. Zeker wanneer die stilte onverwacht valt en vervolgens maar blijft hangen. Dat kan heel onaangenaam zijn voor iemand die pastoraat bedrijft. Het kan een beleving van onvermogen geven, en verlies van sturing. Je voelt je als pastor daarom al snel door een stilte overvallen en gaat misschien driftig naar woorden zoeken, uit vrees dat de ander dit gesprek maar inhoudsloos zal vinden. In paniek probeer je het gesprek nog te ‘redden’.
Omdat stiltes dus nogal eens als negatief beleefd kunnen worden, laten ze zich helaas ook makkelijk gebruiken voor negatief gedrag, bijvoorbeeld door met een ijzig stilzwijgen frustratie of ergernis te uiten. Maar dit is destructief gebruik van stilte, zo wordt het een bestraffingsmiddel. In zo’n geval is het beter dat de gevoelens van dat moment zonder verwijt besproken worden. Stiltes worden ook wel eens geforceerd door een pastor vastgehouden, om er mee te tonen dat hij goed is in luisteren. Zo’n vooropgezet zwijgen kan zijn valkuil worden; hij raakt de ander kwijt omdat deze te weinig weerklank krijgt.
Maar als hij echt voeling houdt met de ander en met de dynamiek van zijn verhaal, zal hij kunnen peilen wanneer stiltes een werkelijke functie hebben. Dan zal hij die stiltes laten komen zoals ze komen, en ze niet manipulatief willen oproepen.
Hoorbaar
Ook voor degene die om hulp vraagt kunnen stiltes erg onaangenaam zijn. Stiltes kunnen immers confronterend zijn, ze kunnen iemand aanvliegen. Ze maken bijvoorbeeld de pijn van doorvoelde eenzaamheid heviger. De schrijnende overtuiging dat niemand een antwoord heeft op moeilijke levensvragen wordt er soms alleen maar door bevestigd. En ervaringen van wanhoop en uitzichtsloosheid kunnen versterkt worden. Stiltes kunnen dan als bedreigend ervaren worden. Maar dat mag geen reden zijn om stiltes te vermijden. Want juist omdat stiltes kunnen confronteren, zijn ze van betekenis voor het pastoraat. Door stiltes worden innerlijke geluiden hoorbaar. Dat kan ongemakkelijk zijn, omdat er soms sprake is van gevoelens zoals pijn, wrok, schuld en daaruit voortkomende schadelijke gedachten. Stiltes maken dat we die dingen niet langer kunnen ontkennen of verzwijgen, maar er juist bij bepaald worden. Dat biedt kansen om ze binnen een veilige setting te bespreken en mogelijk te verwerken. Wie hier heilzaam gebruik van weet te maken, zal stiltes en hun effect dan ook graag verwelkomen. Zoals rust het zelfherstellend vermogen van ons lichaam benut, zo bevordert stilte het herstel van onze ziel, daar ben ik van overtuigd. Dat is een geschenk van God. Het is daarbij goed om te beseffen hoe belangrijk stilte voor de Here zelf is. God verscheen niet aan Elia in een razende storm, een aardbeving of vuur. Wel begon God te spreken bij het zacht suizen van de wind (1 Koningen 19).
Geïnspireerd
Als je als pastor de stiltes in het pastorale gesprek aanvaardt, zal dat vroeg of laat zijn positieve waarde bewijzen. Vooral wanneer je zelf in God stil weet te zijn, en je innerlijke stem je niet verontrust, zul je die stilte dankbaar willen gebruiken. De psalmist kon met zijn innerlijke onrust stil worden bij God, omdat hij bereid was zich open te stellen voor Gods vrede (Psalm 62). Voor het ontvangen van Gods vrede is stilte nodig. Zo kan je eigen stilte ook een duidelijke pastorale functie hebben. Als de ander tijdens stiltemomenten rust waarneemt in jouw houding, kan hij daardoor geïnspireerd worden. Hij kan ernaar gaan verlangen om zelf ook deze rust te ontvangen en kan zich zo die rust eigen beginnen te maken. Mogelijk komen er dan innerlijk nieuwe krachten vrij. Ook als iemand zich later een positief ervaren stilte in de pastorale ontmoeting herinnert, blijkt dat van waarde te kunnen zijn, als een ‘bemoedigende herbeleving’. Het is boeiend om te ervaren dat stilte zelf dus in de pastorale ontmoeting, en ook later, een heilzame uitwerking kan hebben. Allerlei geruststellende adviezen lijken minder effect te hebben dan dat.
Nodig
Als pastor kun je dus een belangrijke rol spelen door het constructief hanteren van stiltes. Soms bouw ik bewust een stiltepauze in, wanneer een gesprek tijd vraagt en intensief wordt: ‘Laten we daar nu eens in stilte een moment bij blijven staan.’ Als je zelf als pastor momenten van stilte kunt waarderen, merk je dat de ander die ook sneller als welkom ervaart. Een stilte kan dus heel bruikbaar zijn. Maar ook nodig, nodig voor degene die om hulp vraagt, om zijn houding tegenover een bepaalde gedachte of emotie te kunnen bepalen. Daarom moet een pastor niet alleen aandachtig luisteren naar het relaas van de ander, maar hem ook zijn stiltes gunnen. Wie de ander gelegenheid geeft om te spreken, moet hem ook gelegenheid geven om te zwijgen. Misschien wil hij even kunnen vertoeven bij een idee of een gevoel. Daar kan dan later eventueel op door worden gepraat.
Het benutten van stiltes, vaak als bezinningsmomenten, zal uiteindelijk bevredigend zijn voor de spreker en verhelderend voor de hoorder. Het mooie van stiltes is dat uitgesproken woorden en doorvoelde emoties betere aandacht krijgen. Een pastor moet er dus voor oppassen dat hij stiltes niet te snel doorbreekt. Dat is als het stukbreken van kristallen glaswerk. Stiltes hebben een bijzondere flonkering. Ga er zorgvuldig mee om.
Andy Beeftink werkt voor het pastoraal opleidings- en adviescentrum Aquila.