Weerstand bij verandering is welkom
2013-05-18
Weerstand. Het is een woord met een negatieve bijklank. Wie ziet het niet als obstakel in veranderingstrajecten? Maar is dat wel terecht? In dit artikel nemen we ‘weerstand’ onder de loep. Want juist weerstand kan een functie hebben in veranderingsprocessen.- Jaargang 57
- nummer 10
Als het nodig is, leggen we nog een keer uit waarom we geen liederen uit het liedboek meer zingen. Onze visie is helder. Ook in het kerkblad zullen we het nogmaals toelichten. Op den duur neemt de weerstand vanzelf wel af’, zeggen de predikant en voorzitter van de kerkenraad tegen elkaar na een gemeentevergadering. Er was meer weerstand dan ze dachten, maar ze laten zich niet uit het veld slaan… Vaak zijn gemeenten niet zo dol op verandering. Ze zijn geworteld in tradities. Net zoals mensen en organisaties streven zij van nature naar het behoud van de status quo. En als die door veranderingen bedreigd wordt, is het een min of meer natuurlijke reactie om deze te beschermen. Juist daardoor worden veranderingen als zwaar ervaren. ‘Mensen die niet vóór verandering zijn, vertonen weerstand’, zegt men.
Weerstand: wie ziet het niet als een obstakel in veranderingstrajecten? Je hoort mensen denken: ‘Als er minder
weerstand zou zijn, zouden veranderingen makkelijker, sneller en efficiënter verlopen.’
IJsberg
In de reactie op weerstand hebben de meesten van ons de neiging om vooral in te gaan op zichtbare dingen en gesproken woorden. Dan blijf je als het ware boven de waterlijn. De neiging om je visie, het nieuw geformuleerde beleid en de afgesproken tijdlijnen nog eens uit te leggen, is de meesten van ons dan ook niet vreemd. Alsof de ander die niet begrijpt...
Met deze insteek leg je de nadruk op de zichtbare kant van verandering.
Maar in onze optiek is het interessanter en effectiever om onder de waterlijn te kijken.
Wat bedoelen we met ‘onder de waterlijn kijken’? Van een ijsberg weten we dat alleen het kleinste gedeelte zichtbaar is. Het grootste deel bevindt zich onder water. Als we een verandering benaderen als een ijsberg, is datgene wat we horen in een discussie op een gemeenteavond slechts een deel van het verhaal. Het topje van de ijsberg. Onder die woorden zit vaak nog een heel verhaal.
Het verhaal van een gemeentelid dat niet mee wil in een verandering, wordt begrijpelijk als we ons realiseren dat een veranderingsproces verschillende fasen kent. Als je een verandering doormaakt, doorloop je die fasen. En de één staat langer stil bij een fase dan de ander.
Elk van de fasen heeft eigen kenmerken.
Via het besef van urgentie (waarin duidelijk moet worden of het nodig is om te veranderen), gaat het om zaken loslaten (anders kan je niets nieuws vastpakken), de weg zoeken (vragen stellen om duidelijkheid te krijgen hoe de nieuwe situatie eruit ziet) en creatie (met veel energie nieuwe ideeën uitwerken), om ten slotte de daadwerkelijke verandering door te voeren. Een verandering in denken en in gedrag.
Hoewel we ons vaak niet realiseren dat mensen in verschillende fasen van een veranderingsproces zitten, hebben we wel bijnamen en etiketten voor iedere groep. Die zijn niet allemaal positief: de behoudende groep, de remmers, de zeurpieten, de moeilijkhedenmakers, de wijsneuzen, de creatievelingen, de hemelfietsers, de idealisten, de onbesuisde veranderaars, zij die los van de werkelijkheid zijn, enzovoort.
Als u weerstand van gemeenteleden wilt ‘wegwerken’ met argumenten, komt u waarschijnlijk bedrogen uit.
Het fundament van de ijsberg kan sterk zijn! Het ‘gezeur’ van de critici tegen veranderingen zo snel mogelijk willen laten verstommen, is in onze ogen een onderwaardering ervan.
Juist de weerstand heeft een functie en kan bijdragen aan een doordachte verandering.
Luisteroefening
Wat voegt weerstand dan toe?
De mensen die de ‘urgentie’ niet meemaken, stellen de vraag: is het wel nodig om te veranderen? Ze roepen op om de noodzaak te onderbouwen en weg te blijven bij veranderen om het veranderen zelf, de tijdgeest te volgen of een wild idee van een individu uit te voeren.
De mensen die niet willen ‘loslaten’ vertegenwoordigen vaak de identiteit en waarden van de gemeente.
Ze stellen de vraag: komt door de verandering de identiteit in gevaar of niet? Zo niet, hoe is onze identiteit dan zichtbaar in de nieuwe situatie (bijvoorbeeld als we niet meer uit het liedboek zingen)?
De mensen die willen weten hoe men de verandering voor zich ziet, nodigen uit om over de praktische consequenties en haalbaarheid na te denken.
De creatieve mensen stimuleren vervolgens om oplossingen te zoeken waar nog niet eerder over na is gedacht.
Weerstand is zowel bewust als onbewust verzet tegen veranderingen.
Weerstand is een prima voorbeeld van een dynamiek die zich onder de waterlijn afspeelt. Wat wil het gemeentelid dat moeite heeft met het gebruik van de Nieuwe Bijbelvertaling – en dat ook op alle mogelijke momenten laat weten – duidelijk maken? In plaats van dat gemeentelid trachten te overtuigen met argumenten dat het van belang is om de Bijbel in zo duidelijk mogelijke taal te kunnen horen, levert het in een veranderingsproces meer op om vragen te stellen. Wat komt er door deze weerstand voor anderen in beeld? Of wat blijft er juist buiten beeld? En wat verliezen we als het betreffende gemeentelid zijn weerstand opgeeft?
Na een luisteroefening in het gesprek met het gemeentelid kan blijken dat deze niet zozeer tegen het gebruik van de Nieuwe Bijbelvertaling is, maar dat het hem gaat om behoud van de woorden zoals deze opgeschreven zijn. Het niet meer kunnen memoriseren van de vertrouwde woorden kan het verlies van een ankerpunt zijn, als het zwaar weer is in het leven of als je niet goed meer lezen kunt. Dan kom je bij de waarden, de angsten en de dagelijkse praktijk van gemeenteleden.
Veranderen draait om nieuwe betekenisgeving.
Verandering stelt veronderstellingen en opvattingen ter discussie. Weerstand kan daarbij behulpzaam zijn, omdat deze vaak voortkomt uit de wens om het goede te behouden. En dat goede kan wel eens een onderliggende waarde zijn, omdat het expliciete aandacht vraagt voor identiteit en tradities.
Weerstand tegen de NBV is dan de dynamiek, behoud van het goede de onderliggende opvatting. Weerstand bij een verandering roept ons als het ware op om het kind niet met het badwater weg te gooien.
Omdat elk gedrag iets in beeld brengt en bijdraagt aan het tot stand brengen van een verandering, is het van belang om gedrag en inbreng oordeelloos te benaderen. Dat vraagt voor de meesten van ons een bewuste keuze. Het is immers eenvoudiger om in een verandering aan te sluiten bij de mensen die op dezelfde manier denken als jij; hetzij voor, hetzij tegen de verandering. Om dan oprecht nieuwsgierig te zijn waarom iemand zegt wat hij zegt, is de basis voor een dialoog die bijdraagt aan de verandering.
Met het kijken onder de waterlijn kijken we dus niet alleen naar de onzichtbare dingen, maar ook naar het individu in relatie tot het geheel.
De weerstand van het individuele gemeentelid is boeiend, maar wat zegt het over de hele gemeente? Die vraag en de betekenis van het antwoord kun je door dialoog samen duiden, om zo te bepalen of je de ingezette weg van de verandering verankert of moet veranderen.
Marieke Jellema (lid van de NGK Apeldoorn) en Ton de Gans (lid van de Hervormde Marewijkgemeente in Leiden) hebben allebei hun eigen coach-en consultancypraktijk. Vanuit hun persoonlijke betrokkenheid bij de gemeente en in de overtuiging dat ieders talent ook in de kerk van waarde kan zijn, hebben zij Pasto-Raad© opgericht (www.pastoraad.nl). Bij het schrijven van dit artikel hebben ze dankbaar gebruikgemaakt van het gedachtegoed van S-TM (www.stm.nl).
| Workshop ‘Change in Church’ Op maandag 10 juni organiseren Marieke Jellema en Ton de Gans van PastoRaad© de workshop ‘Change in Church’. In deze workshop gaan ze dieper in op de betekenis van weerstand bij verandering. Ze doorlopen de verschillende fasen van een veranderingstraject en kijken naar uw rol in een veranderingstraject. De workshop is voor predikanten, kerkelijke werkers en kerkenraadsleden. Op www.pastoraad.nl vindt u meer informatie. Aanmelden voor de workshop kan via info@pastoraad.nl. |