Protestanten in Rusland
1973-05-18
Enige tijd geleden schreef ik een artikel over de moeilijke situatie van de christenen in kommunistische landen. Ik schreef dit artikel vooral n.a.v. het "rumoer rond Wurmbrand".- Jaargang 17
- nummer 20
Onlangs verscheen bij de uitgever J. H. Kok te Klampen een boek "Protestanten in Rusland" (228 blz). De schrijver is dr J. A. Hebly, wetenschappelijk hoofdmedewerker aan het instituut voor missiologie en oecumendea van de rijksuniversiteit te Utrecht. Hij heeft verschillende reizen naar komnunistische landen gemaakt en daar ook kerkelijke konferenties bezocht. Zijn boek is een goed gedokumenteerde studie over het verleden en het heden van het leven van protestantse christenen in Rusland, Het is een wetenschappelijke studie, die zich vlot laat lezen. Een unieke kombinatie! De schrijver schetst vooral de beweging' van de evangeliechristenen en baptisten, die in de tweede helft van de negentiende eeuw in Rusland ontstond.
• Buitenlandse protestanten
De orthodoxe kerk in Rusland bestaat ongeveer 1000 jaar. Zij begint in het jaar 988 met de bekering van de grootvorst Vladimir van Kiev. Een reformatie, zoals de rooms-kath. Kerk in het Westen die in de 16-de eeuw gekend heeft, is er in de russisch-orthodoxe kerk niet geweest. Ook de invloeden van de renaissance en van de scholastiek zijn afwezig.
Een vanuit de orthodoxe kerk ontstaan protestantisme heeft men in Rusland niet gekend.
Dat er in de 16-de eeuw in Rusland toch protestanten woonden is niet vreemd, omdat dit buitenlanders waren. De russisch-orthodoxe kerk is hen nooit vriendelijk gezand geweest en zij was er voortdurend op bedacht hun invloed beperkt te houden.
Het was tsaar Peter de Grote, die sterk op het Westen georiëënteerd was en reizen naar Engeland en naar de republiek maakte (o.a. in Zaandam heeft gewoond). Hij heeft veel buitenlanders naar Rusland gehaald, die hij voor de russische handel en scheepvaart nodig had. Hier waren veel protestanten bij. Deze protestanten hebben in Rusland altijd als vreemdelingen en bijwoners in een isolement geleefd.
• Reveil
Dr Hebly beschrijft vervolgens het ontstaan van een reveil, een kleine geestelijke opleving in de russisch-orthodoxe kerk. Dit leidde in 1867 tot het ontstaan van baptistengemeenten. Bijna vanaf het begin hebben deze gemeenten tijdens het regiem van de tsaren onder een ware terreur geleefd.
Een smartelijke lijdensweg was begonnen. "Kinderen werden weggehaald, mannen en vrouwen in gevangenissen opgesloten of naar Siberië verbannen. De wet werd in alle strengheid toegepast. Alleen ondergronds was nog een zeker contact mogelijk en jaarlijks vonden, zij het onder grote moeiten, nog broederconferenties plaats (... ) Voor hen echter die zoveel hadden moeten lijden onder het regiem der tsaren kwam de revolutie van 1917 pas als een echte bevrijding (... ) na de revolutie is er een korte periode, tot 1929, waarin zij zich echt kunnen ontplooien. Dan breekt opnieuw de nacht der vervolgingen aan".
(blz. 54, 55) Eveneens ontstond in de vorige eeuw een beweging van evangelie-christenen, die protesteerden tegen bepaalde gebreken van de staatskerk. Pas na de onderdrukking en vervolging onder het kommunisme zullen deze twee bewegingen elkaar vinden en in 1944 tot de oprichting komen van de unie van evangelie-christenen en baptisten.
Deze twee protestantse bewegingen, in de vorige eeuw ontstaan, waren niet van buitenlandse oorsprong, maar bestonden uit russen.
"De evangelie-christenen en de baptisten in Rusland zijn te beschouwen als een lekenbeweging.
Zij hebben een weinig ontwikkelde ambtsopvatting en stimuleren bewust de lekenaktiviteit". (blz. 71)
• Strijd en lijden
Zoals reeds gezegd, voor deze onderdrukte groepen kwam de revolutie van Lenin in 1917 als een bevrijding. De kommunist en kenden deze christenen als hun medegevangenen in de strafkampen in Siberië. De kommunisten waren fel tegen de russisch-orthodoxe kerk gekant, die het regiem van de tsaren had gesteund. Maar tien jaar na de revolutie braken de vervolgingen opnieuw uit; per periode wisselend in hevigheid.
Felle bestrijding ondervonden de christenen vooral tijdens de regering van Chroetsjew.
De gemeenten moeten bij de overheid geregistreerd staan en voor hun samenkomsten toestemming vragen. Veel gemeenten hebben zich bij de beperkende maatregelen van de overheid niet neergelegd.
Zij zijn een "illegaal" bestaan gaan leiden. Zij leven als gemeenten in meerdere of mindere mate ondergronds.
In 1960 werd door de unieraad van de evangelie-christenen en baptisten nieuwe statuten opgesteld.
In verschillende gemeenten stuitten deze statuten op fel verzet, omdat men de unieraad er van verdacht veel te veel aan de leiband van de staat te lopen. Er ontstond een kloof tussen de unieraad en een gedeelte van de gelovigen.
Keek de unieraad de kommunistische regeerders te veel naar de ogen? Was het haar mogelijk een andere houding aan te nemen?
Het blijven moeilijk te beantwoorden vragen.
Tijdens een reis achter het ijzeren gordijn zei een predikant bijv. tegen mij: Wij weten dat de meeste van onze kerkelijke leiders "fout" zijn, maar als zij er niet waren hadden wij het nog veel moeilijker.
In elk geval ontstonden er afgescheiden gemeenten van evangeIie-christenen en baptisten, die in ke1ders en in bossen bijeen kwamen.
De russische overheid vervolgde deze mensen fanatiek.
Mensen werden weer naar Siberië verbannen, kinderen bij hun ouders weggehaald, christenen gediscrimineerd bij de toelating tot onderwijsinstellingen en in het opbouwen van een carrière, ook het godsdienstonderwijs werd extra moeilijk gemaakt.
Dr Hebly schrijft (blz. 128): "De staat is niet alleen theoretisch atheïstisch ingesteld, maar actief uit op een eliminering van de christelijke kerk. Zolang de kerk echter nog bestaat wil de staat haar invloed zoveel mogelijk indammen en haar tegelijkertijd zoveel mogelijk inschakelen voor haar eigen doeleinden. Van een scheiding van kerk en staat die in de Sovjet-Unie grondwettelijk vastligt, is in de praktijk dan ook geen sprake."
In hoeverre officiële publikaties van de russische kerken op aanwezigheid van hogerhand geschreven zijn, is niet na te gaan.
Het is echter een aan zekerheid grenzend vermoeden.
Dr Hebly: vrijheid van geestelijke en levensbeschouwelijke opvattingen heeft in Rusland eigenlijk nooit bestaan! Het is vooral de in de jaren zestig ontstane protestbeweging tegen de genoemde unieraad. die aktief strijdt voor meer geestelijke vrijheid en die de baptistenleiders verwijt de Sovjetleiders naar de ogen te kijken. Gedeeltelijk zijn dit ondergrondse gemeenten, gedeeltelijk voeren zij hun akties in de openbaarheid. Het is een weg van strijd en lijden!
Contra Wurmbrand
Is het niet merkwaardig, dat dr Hebly reeds enkele keren scherp stelling genomen heeft tegen ds Wurmbrand?
Puntsgewijs wil ik hier het volgende over opmerken.
1. Wurmbrand is niet alleen fel anti-kommunistisch, hij is ook erg pro-amerikaans. Hij spreekt zeer emotioneel en simplificerend over de verhoudingen achter het ijzeren gordijn, terwijl zijn kennis van zaken volgens dr Hebly zeer gering blijkt te zijn. De christenen in Rusland zijn allerminst gebaat met een pro-westerse houding. Zij streven alleen maar naar iets meer geestelijke vrijheid. De fel anti-kommunistische en pro-amerikaanse akties van Wurmbrand zijn in Rusland natuurlijk zonder meer verdacht.
Wurmbrand zegt, dat hij al veel bereikt heeft in het voordeel van gevangen christenen in Rusland.
Dr Hebly kent echter voorbeelden van het tegendeel. Volgens hem heeft Wurmbrand het verschillende christenen in Rusland nog veel moeilijker gemaakt.
Het is moeilijk hierin partij te kiezen. Ik geef dr Hebly echter toe, dat redevoeringen en geschriften van Wurmbrand meer gekenmerkt worden door (onverwerkte?) emoties, dan door zakelijke informatie.
2. Wurmbrand zegt van alle predikanten, die met behoren tot wat hij "de ondergrondse kerken" noemt, dat zij valse herders zijn.
Dit zijn dus alle predikanten, die als zodanig officieel bekend staan.
Het moet Wurmbrand toegegeven worden, dat zeer veel predikanten de komnunistische overheid naar de ogen kijken. Toch is het een valse beschuldiging. Zijn oordeel is te generaliserend en doet veel predikanten, die bovengronds hun werk onder de meest benarde omstandigheden verrichten en die hun best doen trouw dienaar van het Woord te zijn, groot onrecht.
3. De gegevens die Wurmbrand over de christenen in Rusland in het Westen verspreidt, zijn volgens dr Hebly onjuist. Wurmbrand zou aantallen gevangen christenen kunnen noemen, die volgens anderen uit de lucht gegrepen zijn, Ik ben geneigd aan te nemen, dat Wurmbrand te veel (en te eenzijdig) gericht is op de ondergrondse kerk en op gelovigen die zich zeer extreem opstellen. Hij heeft daarin te weinig oog voor de bovengrondse, officiële kerken.
Maar gaat dr Hebly niet iets te veel uit van de gegevens van de bovengrondse kerk? Er zouden wel eens meer gevangen christenen kunnen zijn in Rusland, dan hem officieel bekend geworden is. Hij geeft in zijn boek (blz. 96, 208) zelf toe, dat er ondergrondse kerken in Rusland bestaan en dat het bizonder moeilijk is om daar gegevens over te krijgen.
• Hebly of Wurmbrand ? Nee!
Het nieuwe boek van dr Hebly geeft meer informatie over het leven van de protestantse christenen in Rusland, dan Wurmbrand ooit gedaan heeft. Ik heb meer aarzelingen gekregen over Wurmbrands optreden, dan ik aanvankelijk geneigd was aan te nemen.
Het is moeilijk om over deze zaken een oordeel te vormen. Voor mij gaat het dan ook niet om de vraag of Rebly of Wurmbrand gelijk heeft.
Het gaat om onze mede-gelovigen in Rusland. Om hun weg van strijd en lijden.
Dit is voor ons een gewetenszaak.
Wat doen wij daaraan?
Er zijn kommitees, het Ned. Bijbelgenootschap en andere instellingen, die zich voor dit werk inzetten.
Dl' Van den Heuvel, algemeen sekretaris van de N,H. Kerk zei onlangs voor de t.v., dat wij, wanneer wij met juiste informatie en met efficiënte middelen werken, het aantal gevangen christenen in Rusland kunnen minimaliseren.
Daarom: een gewetenszaak!