Vrijheid voor carrièretijgers en loonslaven
2013-06-29
Aristoteles schreef: een slaaf is een levend werktuig, een werktuig een levenloze slaaf. Vatten de woorden ‘human resource’ dat niet treffend samen? Zijn carrièretijgers uiteindelijk niet gewoon loonslaven? En is er bevrijding mogelijk uit dit kwade systeem? Bevrijdingstheoloog Segundo leidt ons met deze vragen naar Christus en geeft ons antwoorden die ook relevant zijn voor andere vormen van slavernij en gebondenheid.- Jaargang 57
- nummer 13
‘Om stand te houden in de academische wereld schrijf ik papers. Nee, ik produceer papers. Ik ben net een fabriek. Alleen zo behoud ik status en subsidie, en mijn plek in de pikorde. En hopelijk houd ik af en toe tijd over om na te denken over thema’s die ertoe doen. Want onderwerpen die echt relevant zijn, moeten rijpen. Op slechte momenten realiseer ik me wel: ik ben deel van een ratrace.’
‘Net overgeplaatst naar Amsterdam, hoorde ik vandaag dat ik het komende halfj aar toch in Utrecht werk. Met al die reorganisaties willen ze de juiste man op de juiste plek hebben en ze denken dat ik dat ben. Eigenlijk kom ik goed weg. Had ik in schaal 11 gezeten, dan was ik weg geweest. Ze hebben heel die schaal weggesneden. Dat was makkelijker uit te leggen aan de OR. Ik ga mijn koff er pakken, want we beginnen morgen en overmorgen eerst met een tweedaagse heisessie.’
Van buiten beoordelen ze je misschien als carrièretijger: het huis, de auto, de vakantie, de perspectieven. Van binnen voelt het soms anders. Je voelt je gevangen in een systeem, gevangen door de prestatiedruk, je hypotheek, je verplichtingen... Aan de ene kant belonen ze je vorstelijk, aan de andere
kant beschouwen ze je als ‘human resource’. Ben je niet simpelweg een loonslaaf? Toen ik de overstap maakte van de ICT naar het predikantschap uitte meer dan één collega gevoelens van jaloersheid. Niet omdat zij zo gelovig waren en hetzelfde ambieerden, maar omdat ik, volgens hen, ging doen wat mijn hart me ingaf. Ze dachten dat ik verhuisde naar een beter land, een land van vrijheid. Maar bestaat dat land wel?
Slaafteksten
Hoogopgeleid, hoog op de maatschappelijke ladder en toch slaaf. Kan dat? Ik denk het wel. In de tijd van het Romeinse Rijk waren er slaven die leefden onder erbarmelijke omstandigheden – op het platteland bijvoorbeeld, of in de mijnen. Maar er waren ook hoogopgeleide slaven, slaven met grote bestuurlijke invloed. Sommigen van hen behoorden tot het huishouden van de keizer, hadden grote verantwoordelijkheden en waren trots op hun positie. Tegelijkertijd bleven ze slaven, levend eigendom, ‘human resources’. Ik zie hier wel overeenkomsten met onze tijd. En dat kan de Bijbel dichtbij brengen. Want hoe meer overeenkomsten je ziet tussen de loonslaven van nu en de slaven in Paulus’ dagen, hoe belangwekkender de ‘slaafteksten’ in de brieven van Paulus zijn voor onze situatie. Niet alleen voor de werknemers van cacaoboeren, maar ook voor carrièretijgers in fort Europa.
Koninkrijk Nu
Ik kan me voorstellen dat deze vergelijking vragen oproept. Is die niet te oppervlakkig? Carrièretijgers kunnen toch gewoon ontsnappen? Niemand verplicht hen toch om te blijven werken bij die multinational? Ze zitten toch niet echt gevangen? Sterker nog: als ze al gevangen zitten, dan toch in hun eigen hebzucht? Zijn zij niet simpelweg in de ban van mammon? Wel slaaf, maar dan van geld en goed? Moeten zij zich daarvan niet bekeren? En nog een stap verder: zijn al die hoogopgeleide ‘high potentials’ niet simpelweg collaborateurs in dienst van een kwaadaardig systeem? Het goede aan die vragen is de observatie dat wij mensen in ieder geval geen willoze slachtoffers zijn, maar keuzes kunnen maken. En er zijn inderdaad genoeg mensen die zich moeten afwenden van de afgoden in hun hart. Tim Keller zegt daarover behartigenswaardige zaken in zijn boek Namaakgoden. Het lastige van deze vragen is dat het slavernij wel erg verinnerlijkt – slavernij als hebzucht of verlangen naar status. Maar kwaad en zonde zitten niet alleen in ons, maar ook om ons heen. Het kwaad zit in het systeem waar we deel van uitmaken, een systeem met goede maar ook buitengewoon slechte en onmenselijke kanten. Zowel het Romeinse Rijk als ons economische, politieke en sociale leven vormen een overkoepelend systeem waaruit wij niet kunnen ontsnappen. We kunnen niet een soort heilstaat buiten het huidige stelsel stichten. Er bestaan geen neutrale bedrijven, laat staan zuivere. Er is geen ‘Koninkrijk Nu’. Ook niet bij de Amish.
Nu is het verleidelijk om hierbij in tegenstellingen te gaan denken. Want als je oog krijgt voor het systematische kwaad dat gepleegd wordt door grootmachten en multinationals, ga je al snel in termen van een tweedeling praten: enerzijds heb je de mensen die gaan voor eigen geluk en winst en anderzijds de mensen die hongeren en dorsten naar gerechtigheid. Maar denken in zo’n tweedeling is niet bijbels. Er is maar één mensheid. Het is ook verleidelijk om te denken dat je bij de ‘goeden’ hoort zolang je simpelweg maar dorst naar gerechtigheid. Je doet misschien niet alles goed, maar als je je ertoe zou zetten, dan zouden al je maaltijden biologisch, al je kleren fair trade en al je reizen klimaatneutraal zijn... Dat is natuurlijk niet zo. Je hebt weleens geen tijd of zin en die Apple is gewoon een stijlelement dat bij jou past. Maar als je je ertoe zou zetten... Hoe goedkoop kunnen we genade maken? Jezus als iemand die onze gemakzucht vergeeft? Hoe trots kunnen we zijn? Pelagius geloofde inderdaad dat we de macht hebben om elke goede zaak te realiseren door actie, spraak of gedachte. Maar net zomin als we een ‘Koninkrijk Nu’ kunnen stichten, is er ook geen zuiver ‘Koninkrijk Nu’ in ons eigen hart. Wij zijn deel – slaven – van een systeem waaruit we niet kunnen ontsnappen.
Echte identiteit
Hoe en waar vinden we bevrijding? Op zoek naar een antwoord ben ik al jaren gefascineerd door wat ik las over de bevrijdingstheoloog Juan Luis Segundo. Hij schreef voor arme en onderdrukte mensen in Zuid-Amerika. Hij hoopte op hun bevrijding, las dat ook in de Bijbel, preekte het, maar zag uiteindelijk dat bevrijding niet altijd kwam. Toen las hij Paulus opnieuw. Misschien besefte Paulus wel dat hij en zijn medegelovigen het zondige systeem van slavernij ook niet omver konden werpen. Het Romeinse Rijk was simpelweg te groot, te machtig, te alomvattend. Misschien koos Paulus daarom voor een andere weg. Hij ‘humaniseert’ de slaaf van binnenuit. Hij geeft aanwijzingen hoe slaven en meesters binnen dat kwaadaardige systeem met elkaar kunnen leven. Paulus laat zien dat een christen kan triomferen, zelfs als de omstandigheden niet veranderen, zelfs als bevrijding niet komt. En zo kan hij zo ver komen dat hij schrijft: ‘Wanneer u als slaaf geroepen bent, moet u dat niets kunnen schelen (hoewel u de kans om vrij te worden zeker moet benutten)’ (1 Korintiërs 7:21). Volgens de Willibrordvertaling schrijft hij zelfs: ‘Bent u als slaaf geroepen, laat het u niet verdrieten; en zelfs als u vrij kunt worden, blijf dan toch liever slaaf.’ Paulus kan dat laatste schrijven omdat hij beseft dat onze echte identiteit niet vastligt in onze positie in deze wereld, onze status in dit systeem, maar omdat onze identiteit vastligt in Christus. ‘Want een slaaf die door de Heer geroepen is, is een vrijgelatene van de Heer, zoals degene die als vrij man geroepen is een slaaf van Christus is. U bent gekocht en betaald, dus wees geen slaven van mensen. Laat, broeders en zusters, ieder voor God blijven wat hij was toen hij geroepen werd’ (1 Korintiërs 7:22-24). Wie te veel aandacht heeft voor zijn positie in deze wereld kan voorbijgaan aan waar zijn werkelijke identiteit en ware vrijheid te vinden zijn: bij Jezus Christus. Bevrijding is niet de mogelijkheid om te stijgen op de maatschappelijke ladder, bevrijding is de mogelijkheid om geliefd te worden en lief te hebben. Het Koninkrijk van God staat zo bezien haaks op het koninkrijk van deze wereld.
Schijnvrijheid
Laten we dit nu eens op onszelf toepassen. Allereerst ontdekken we dan dat het onzin is om te spreken over mensen die werken in de wereld en mensen die werken in Gods Koninkrijk. Hoezo je baan opgeven, jezelf (!) bevrijden van het juk van de maatschappij, om te werken voor Gods Koninkrijk? Werken voor de EO is niet anders, laat staan beter, dan werken voor ING. Allen die Gods kinderen zijn werken in Gods Koninkrijk, terwijl we tegelijkertijd ook volop deel zijn van deze wereld. Laten we daarbij wel te werk gaan als kinderen van het licht. En dat is een punt waar de slaafteksten van Paulus volop in beeld komen. Hoe meer we beseffen wie we in Christus zijn, hoe meer vrijheid we krijgen om ons te bewegen in het systeem waar we nu deel van uitmaken. Een manager die beseft dat hij een ‘slaaf van Christus’ is, zal eerder zijn maatschappelijke positie op kunnen geven dan een manager die hangt aan status en inkomen. En kritische vragen stellen over een verderfelijk financieel product doe je makkelijker wanneer je diep doordrongen bent van hoe geliefd je door de Vader bent. Immers: zijn liefde verandert niet, ook al zou je leidinggevende je vanwege je opmerkingen op een zijspoor zetten. Het kan hierbij overigens wel heel moeilijk zijn om je vrijheid in Christus te beseffen, aangezien het systeem je al zo veel schijnvrijheid geeft ...
Beseffen wie we in Christus zijn, stimuleert ook profetisch spreken en optreden. Uit bovenstaande zou je kunnen concluderen: we kunnen toch niets veranderen, laat staan dat we kunnen ontsnappen aan het systeem. Maar dat kan de bedoeling niet zijn. Bisschop Desmond Tutu protesteerde (profeteerde) nadrukkelijk tegen de apartheid. En dr. Martin Luther King jr. kwam in opstand tegen de segregatie in de Verenigde Staten. Hij fulmineerde tegen de blanke gematigde, die liever een negatieve vrede heeft (de afwezigheid van spanning) dan een positieve vrede (de aanwezigheid van gerechtigheid). Hij vond dat mensen zich moesten verzetten tegen onrechtvaardige wetten. Ik denk dat christenen er vaak toe neigen om kwaad en zonde vooral in onszelf te zoeken, of om de strijd tegen systematisch kwaad als een individuele keuze te zien. Maar laten we het werk van de duivel niet onderschatten. We moeten af van onze naïviteit over techniek, wetenschap en economie. Misschien zijn carrièretijgers, werkers op cacaoplantages, slachtoffers van vrouwenhandel, uitgebuite Indiase expats en naaisters in de sweatshops in Bangladesh allemaal wel slaven – al hebben de eersten wel meer mogelijkheden en dus meer verantwoordelijkheid. Juist het besef dat er één Heer en één mensheid is, mag ons aansporen tot profetisch spreken en handelen. ‘Degene die als vrij man geroepen is, is een slaaf van Christus. U bent gekocht en betaald, dus wees geen slaven van mensen.›
Ik schreef eerder al dat Paulus laat zien dat een christen kan triomferen, zelfs als de omstandigheden niet veranderen, zelfs als bevrijding niet komt. Wat is dat een geweldige beloft e voor loonslaven, maar ook voor wie door ziekte aan bed gekluisterd is, wie gevangen zit in depressies, wie maatschappelijk niet meetelt en wie minderwaardig wordt geacht. En tegelijk: is dit niet onze grote uitdaging? Ontdekken waar onze vrijheid in Christus zit?
Pieter Kleingeld is predikant van de NGK Maassluis en Missionair Consulent van de NGK.
| Achtergronden David Bosch citeert en beschrijft de ideeën van Segundo in Transforming Mission, pagina 445-446. Hij verwijst daarbij vooral naar Segundo’s Th e Humanist Christology of Paul, een commentaar en bijbelse theologie gebaseerd op Romeinen 1-8. Het woord systeem is afkomstig van Walter Wink (overleden in 2012), pacifist, activist en theoloog, vooral bekend van zijn Powers-trilogie. Wink heeft een scherp oog voor systematisch kwaad, maar slaat volgens velen de plank mis door de duivel te ontmythologiseren. De woorden van dr. Martin Luther King jr. zijn afkomstig uit een beroemde brief die hij schreef vanuit de gevangenis in Birmingham. De hele brief vind je op internet. Zoekwoorden: ‘Martin Luther King Letter Birmingham Jail’. |