De stem van de Meester
2014-01-25
In 1926 liet dr. T. Hoekstra in het Nederlandse taalgebied een boek over preekkunde verschijnen: Gereformeerde Homiletiek. Sindsdien heeft geen Nederlander op het gereformeerde erf een dergelijk waagstuk meer aangedurfd. Maar daar is nu verandering in gekomen. Professor Kees de Ruijter, hoogleraar praktische theologie aan de Theologische Universiteit Kampen, oogst in zijn boek Horen naar de stem van God wat hij in twintig jaar doceren over en doordenken van de preek aan inzichten heeft verworven.- Jaargang 58
- nummer 2
Wie denkt een boek in handen te krijgen dat direct behulpzaam is bij het maken van een preek zal teleurgesteld zijn. Slechts twee van de tien hoofdstukken zijn gericht op de concrete wekelijkse praktijk in de pastorie.
Terecht typeert De Ruijter zijn boek als een ‘theologische homiletiek’. Hij doordenkt tal van vragen die niet alleen predikanten maar ook veel gemeenteleden bezighouden als het gaat om de prediking. De verkondiging behoort wat De Ruijter betreft dan ook aan de gemeente.
Twee van die vragen licht ik hieronder eruit en ik geef summier iets weer van de diepe en rijke antwoorden van De Ruijter.
Wat is een preek?
De Ruijter definieert de preek als volgt: ‘Dat onderdeel van de kerkelijke eredienst waar de bijbelse boodschap van het Evangelie al dan niet rechtstreeks gerelateerd aan gelezen schriftgedeelten voor de vergaderde gemeente in Christus’ naam onder woorden wordt gebracht.’
De preek, zo is zijn stellige overtuiging, krijgt haar zeggingskracht en plaats in het geheel van de liturgie. ‘Een preek zonder liturgie is als een vis op het droge. De eredienst is de biotoop van de preek.’
Evenals de hele eredienst is ook de preek gericht op de aanbidding van de Drie-enige God. De mens is geroepen om op de stem van God te antwoorden. Dit antwoord wordt gevoed, gecorrigeerd en bevestigd in het horen naar het Woord van God. In dat proces heeft de preek haar eigen rol.
De preek: Woord van God of mensenwoord?
In diverse hoofdstukken gaat De Ruijter vanuit verschillende invalshoeken in op de vraag hoe het menselijk handelen zich verhoudt tot wat God in en door de preek doet. Daarbij past naar het inzicht van Luther wel bescheidenheid: ‘Het woord dat klinkt is een menselijke stem, maar het bewerkt heil door goddelijke autoriteit.’ Dat, en hoe Gods Woord daarbij tegelijkertijd met de menselijke stem gehoord wordt, is het mysterie van de prediking.
Vanuit bijvoorbeeld het perspectief van de taalfilosofie is taal een ‘daad’. Door te spreken doe je iets, gebeurt er wat. Taal heeft performatieve kracht. Maar of en wat taal doet, is sterk afhankelijk van de setting waarin de woorden gesproken worden. Omdat in de preek, in de setting van een kerkdienst, het bevrijdende Evangelie van God tot klinken wordt gebracht, hebben de woorden een heilzame uitwerking. Hoewel er een mens spreekt, kun je toch stellen dat God sprekend handelt in de preek.
Een ander perspectief biedt de metafoor van de prediker als ‘geroepene’. ‘Een preek is’, stelt De Ruijter, ‘het verlossende Woord van God, gecommuniceerd door de dienst van een geroepene, binnen de werkelijkheid van de hoorders.’ Of nog korter: ‘De stem van de Meester.’
De prediker komt niet zelf op de gedachte om te preken. Hij heeft een keer de roep van God gehoord. En dat hij gehoord heeft, blijkt als hij antwoord gaat geven. ‘Daar wordt de prediker geboren.’ Hierin ligt het verbindende element tussen menselijk handelen en Gods spreken.
Rijk
Behalve bovengenoemde vragen komen tal van andere relevante zaken aan de orde, zoals welke plaats de hoorders in de preek en het preekproces hebben, de verhouding tussen preek en cultuur, het formuleren van preekdoelstellingen en hoe die doelstellingen zijn te toetsen. Het boek kenmerkt zich door een heldere stijl en gaat het gesprek met allerlei tegenstemmen uit het veld van de homiletiek niet uit de weg. Voor het doordenken van de prediking is dit boek voor zowel predikanten en studenten als gemeenteleden een rijke bron.
De Ruijter, Kees (2013), Horen naar de stem van God. Theologie en methode van de preek. Boekencentrum Zoetermeer. 238p. € 25,50.
Drs. Kees de Groot is predikant van de NGK Nunspeet en docent homiletiek aan de Nederlands Gereformeerde Predikantenopleiding.