Complexe rouw met liefde in beeld gebracht
2014-06-28
Kunstenaar R.J. Wijtsma publiceerde onlangs zijn autobiografische, getekende roman over de verlate rouw om het vroege verlies van zijn ouders.- Jaargang 58
- nummer 13
Hij werkte een decennium lang aan dit doorleefde boek. Het is het hartverscheurende verhaal van een verdwaald ‘kind’ op zoek naar zijn papa en mama. Tegelijk is het een liefdesvertelling.
Het gaat diep. Toen ik een derde deel van het boek had bekeken, werd ik bang: kan ik dit wel aan? Maar er was geen weg terug en op de laatste bladzijde kijken hielp niet.
Ook voor de hoofdpersoon zelf is die weg terug er niet. Zelfs niet voor zijn geliefde, die hem aanzet tot zijn pelgrimage, omdat ze zijn klaagzangen meer dan zat is. Dat laatste verbeeldt Wijtsma in een aangrijpende tekening.
Hij verstaat zijn vak: hij moet geboren zijn met een potlood in zijn knuistjes.
Duistere omweg
De titel van deze beeldroman, Doolhof van Eeden, en ook de symbolen in het boek (engel, vis en kerktoren, compleet met kruis) nodigen uit tot een bijbelse uitleg. Die weg sla ik vrijmoedig in.
Eén van de engelen die Adam en Eva na hun val in het kwaad uit het paradijs weghielden, is ook nu onverbiddelijk wanneer de zoekende geliefden – zij wordt meegesleurd in de rouw van haar man – aan de poort van de Eedense tuin verschijnen. De toegang naar het paradijs, en ook naar het dodenrijk, is geblokkeerd.
De vrouw vraagt bijna brutaal aan de cherub om een glimp van de overkant.
Ze strijdt voor haar man bij de vertegenwoordiger van God. Die geeft uiteindelijk toe en wijst een duistere omweg, maar waarschuwt profetisch: ‘Als je niet op tijd vindt wat je zoekt, zul je stervende sterven.’ Dan volgt een beklemmende reis naar de bron van het verdriet van de hoofdpersoon. Er is veel – letterlijk – inktzwarte duisternis. Het is een creatief vervolg op Genesis 3, met de klankkleur van Psalm 88. Maar dat moet de lezer van deze recensie zelf gaan ervaren, als hij of zij dat wil.
Dan komt die ook Job tegen, die zijn lijden uitschreeuwt: ‘Ik kon toen toch nog niet zonder…’
Rouw is rauw
Ik ben geen kunsthistoricus. Verwacht van mij geen diepgaande stijlen inhoudsanalyses. Bovendien ken ik het levensverhaal van Wijtsma.
Het zijn subjectieve indrukken, die ik kwijt moest, omdat ik werd geraakt door dit naakte boek van een integer mens. ‘Naakt’ is een passend woord bij deze beeldroman, maar die is nergens ‘bloot’ geworden, hoewel de tekenaar zich blootgeeft tot op het bot.
Rouw is rauwe, naakte weerloosheid.
De niet-omhulde lichamelijkheid verwijst bovendien naar de oorspronkelijke schoonheid van het verloren paradijs. Het boek tekent zuiver hoe een mens machteloos meegezogen kan worden in het doolhof van de rouw. Door deze kunstenaar wordt het verbeeld in bloed, vlees en tranen.
Geen ‘Lichtstad met paarlen poorten’ aan het eind van dit boek. Het is nog een lange weg van Genesis en Job naar het bijbelboek Openbaring. De twee geliefden overleven het – in een dierbare kast, die bijna een drijvende doodskist wordt – maar het paradijs vinden ze niet terug. De rouw dreef de geliefden uit elkaar, schokkend geschetst, maar deze liefde houdt het uiteindelijk wel. Het boek toont zelfs hoe liefde steunt in tijden van rouw.
Ook de vis (symbool van Christus), die ergens in de marge van het boek geschrokken en verbaasd meezwemt, geeft hoop. Waar zelfs het kerkgebouw ondergaat in de zondvloed en geen schuilplaats meer kan bieden, blijft de vis levend. Is Christus ook in het Oude Testament niet subtiel present?
Dit sober getekende kijkboek kan een hulpboek zijn. Wanneer een hulpverlener samen met een rouwende dit boek bekijkt, kan dat heling brengen.
De tekeningen kunnen vastgeroeste emoties losmaken. En als God in een periode van diepe rouw veraf lijkt te staan, is daar ineens de vis van Wijtsma, een lichtvoetig spoor van genade in een zwart gat. Ik beveel dit prachtig uitgevoerde platenboek met verschillende juweeltjes van tekeningen van harte aan.
Wijtsma, R.J.(2014) Doolhof van Eeden. Sherpa Haarlem. 112p. € 24,95.
Ab van Langevelde is als projectmedewerker verbonden aan het Archief en Documentatiecentrum van de Gereformeerde Kerken in Kampen.
Hij is lid van de NGK Tehuisgemeenten in Groningen