ID: de evolutie en de mens
2005-10-07
De zoektocht die we begonnen rond Intelligent Design heeft mij een aantal veranderingen in mijn denken over de schepping en de zondeval opgeleverd. In dit artikel wil ik de balans opmaken en de vragen rond ‘toeval of ontwerp’ toespitsen op de evolutietheorie en op de schepping van de mens.- Jaargang 49
- nummer 19
Een symbolisch-profetische uitleg van het scheppingsverhaal maakt duidelijk dat de bijbel in feite geen uitspraken doet over de ouderdom van de wereld. Planten, dieren en ook de mens kunnen dus veel langer bestaan hebben dan op grond van bijbelse geslachtsregisters vaak is aangenomen.
Dit gegeven van een grotere ouderdom van de hele schepping sluit naadloos aan bij de ontdekking dat de dood-in-de-natuur hoorde bij de goede schepping van God.
Het is voor ons gevoel niet makkelijk om dit erkennen. Maar zouden we God niet kunnen danken voor de ingenieuze voedselketens waardoor sterven dienstbaar wordt aan het leven?1 Bovendien voelt dit wereldbeeld minder geforceerd aan, dan het idee dat veel dieren na de zondeval veranderd moesten worden in de huidige vleeseters en verscheurende dieren. Dat zou toch een complete herschepping betekenen! Het bijbelse wereldbeeld zou daarom wel eens minder ver van ons huidige wereldbeeld kunnen afliggen dan creationisten ons willen laten geloven.2 Betekent dit nu zondermeer een acceptatie van de evolutie?
Evolutie
De evolutietheorie is de gangbare verklaring voor het ontstaan van levende wezens op aarde. Deze theorie stelt dat alle leven op aarde afstamt van één gemeenschappelijke voorouder: het eerste ééncellige organisme, waarvan men aanneemt dat het vier miljard jaar geleden ontstaan is. Door celdeling heeft dit organisme zich vermenigvuldigd. Uit deze nazaten zijn door het mechanisme van mutatie en selectie steeds nieuwe – complexere – vormen van leven ontstaan, uiteindelijk ook de mens. In dit verklaringsmodel zijn behalve de natuurwetten vooral toeval en omgevingsfactoren van belang voor het ontstaan van nieuwe soorten.
Het ontstaan van die soorten kan geleidelijk gaan doordat planten of dieren nieuwe eigenschappen krijgen die de overlevingskansen vergroten.
Toeval
Veranderingen in schutkleur, in de vorm van snavels, laten zien dat er grote variaties mogelijk zijn in de wereld van levende wezens. Zulke veranderingen lijken niet vooraf geprogrammeerd te zijn, maar toevallig op te treden. Bovendien kunnen ze gunstig of ongunstig zijn. We noemen de uitkomst van een mutatie toevallig, omdat het resultaat op voorhand niet voorspelbaar is. Zonder dit mechanisme zou er geen aanpassing aan veranderende omstandigheden mogelijk zijn. Vandaar dat ik me afvraag of dit mechanisme van toevallige mutaties niet als onderdeel van Gods goede schepping beschouwd zou kunnen worden. Anders gezegd zou toeval een door God geschapen eigenschap van de materie kunnen zijn?
Vrijheid
Heel de bijbel getuigt ervan dat God ons verantwoordelijk houdt voor onze daden. 'Kiest dan heden wie jullie zullen dienen' hield Mozes het volk Israël voor. Kiezen veronderstelt een zekere mate van vrijheid. Er zou nooit sprake kunnen zijn van vrijheid wanneer alle dingen in de wereld van tevoren vastliggen en noodzakelijk zo gebeuren.
Theologen stellen daarom dat er behalve noodzakelijke ook contingente gebeurtenissen zijn. Een voorval is contingent wanneer die gebeurtenis niet onvermijdelijk plaatsvindt. In alledaags taalgebruik en ook in de wetenschap spreken we dan over 'toevallige' gebeurtenissen.
Handelingsvrijheid van de mensen veronderstelt dus dat er toevallige gebeurtenissen zijn.
Gedurende een aantal eeuwen is de natuur opgevat als een perfect lopend uurwerk, dat ooit door God gemaakt en opgewonden is maar verder vanzelf loopt. In de 20ste eeuw is dit mechanistisch wereldbeeld achterhaald door de ontdekkingen op atomaire schaal. De kwantumfysica heeft duidelijk gemaakt dat toevalsprocessen een fundamenteel onderdeel van de natuur zijn. Op grond van bovenstaande theologische en wetenschappelijke overwegingen durf ik te stellen dat het bestaan van toevalsprocessen in de natuur een ontwerp van God is. Het is dus 'ontwerp en toeval' in plaats van 'toeval of ontwerp'.
Schepping of evolutie
Wil ik hiermee nu een pleidooi houden voor een darwiniaanse verklaring van het leven? Nee, zowel creationisten als aanhangers van Intelligent Design noemen verschillende zwakke punten van de evolutietheorie. Met name dat het onwaarschijnlijk is dat de eerste levende cel door toevalsprocessen is ontstaan (hier ga ik gezien de beschikbare ruimte niet verder op in).3 Aan de andere kant is het wel zo dat een aantal basisingrediënten van de evolutietheorie – dood-in-de-natuur, toevallige mutaties en hoge ouderdom van de aarde – zeker niet strijdig zijn met het bijbelse wereldbeeld.
Helaas gaat het in de discussies over schepping of evolutie meestal niet alleen om wetenschappelijke, maar vooral om levensbeschouwelijke uitspraken.
Aan de ene kant doen creationisten op grond van het scheppingsverhaal bepaalde wetenschappelijke aanspraken die voorbijgaan aan de symbolische uitleg van Genesis 1. Aan de andere kant wordt toeval door veel evolutionisten verheven tot dè creatieve factor bij uitstek. Puur toeval is bepalend voor het ontstaan van leven op aarde. Dat er mensen op aarde zijn, is een prachtig ongelukje, maar zeker niet de bedoeling van iemand. Er is geen richting en er is geen doel. Bovendien verwerpt deze benadering de mogelijkheid dat de Schepper in de geschiedenis van het heelal zou kunnen ingrijpen.
Interactie
Op dat punt is de bijbel glashelder.
Wij belijden dat de HEER van dag tot dag actief betrokken is bij zijn schepping, niet alleen door de natuurwetten maar ook door zijn directe daden.
Zo lees ik ook het in Genesis 1 zevenvoudig herhaalde 'en God zei: laat er dit of dat er komen'. Telkens wanneer we lezen over het spreken van de HEER wil de tekst ons herinneren aan de Geest die aan het werk is (vers 2).
Misschien zouden we het zo kunnen zien. Wanneer God spreekt, dan activeert de heilige Geest de natuur om te doen wat God wil. Hoe dat een beetje in z'n werk ging blijkt uit verzen 11-13. De aarde krijgt de opdracht om jong groen voort te brengen en we lezen dan: 'de aarde bracht jong groen voort'. We zouden dus kunnen zeggen dat de aarde – meer in het algemeen: de natuur – een medewerker van God is! Temeer omdat er heel nadrukkelijk staat 'de aarde bracht naar buiten' (vers 12 en 24).4 Daarom spreek ik liever over interactie dan interventie. Natuurlijk staat de natuur als medewerker van God niet op één lijn met Hem. De aarde brengt voort wat God bevolen heeft en waartoe zijn woord de kracht geeft. Hoe de aarde al die levende planten en meer voortbrengt, wordt niet gezegd. Misschien kunnen we daarvan iets ontdekken door wetenschappelijk onderzoek. Ik zeg 'iets' omdat wij voor dit onderzoek terug moeten 'kijken' in de tijd en dat is niet eenvoudig en een fout is snel gemaakt.
Gods droom
Gods scheppende handelen kunnen we dus zien in de fijn-afgestemde eigenschappen van de materie, in de natuurwetten, in de energie waardoor alles werkt, zelfs in toevalsprocessen en tenslotte in zijn directe handelen in samenwerking met de natuur. Al deze verschillende nuances in zijn handelen wijzen op Intelligent Design. Temeer als we beseffen dat alle ongeveer honderd atomen, miljoenen moleculen, miljaren soorten planten en dieren en ook de mens opgebouwd zijn uit slechts enkele fundamentele bouwstenen.5 Wat een krachtig ontwerp is dat! Geen doorslaggevend bewijs, maar dit alles is voor mij wel overtuigend.
Aanwijzingen die overigens nog geen vaste basis bieden voor zingeving.
Gelukkig spreekt God met twee woorden: door de natuur en in de bijbel. Alleen in zijn geopenbaarde woord lezen we over zijn doel met deze wereld. 'Laat Ons mensen maken naar ons beeld, als onze gelijkenis.' We zouden dat zo kunnen vertalen.
Toen de HEER de wereld schiep, droomde Hij ervan dat behalve zijn kracht en intelligentie ook zijn liefde op aarde zichtbaar en kenbaar zou worden. Daarom schiep Hij de mensen met het doel dat wij op Hem zouden lijken, als zijn kinderen. De Eeuwige Schepper – groot is zijn naam – wil ons als zijn kinderen zijn liefde geven.
Daarom spreek ik liever over liefdevol ontwerp, dan over Intelligent Design.
1 J.H. Bavinck, Het raadsel van ons leven, p. 34, schreef daarover dat de hele natuur getuigt van één ding: bestaan is dienen.
2 Eigenlijk: jonge-aarde creationisten.
3 Vgl. Arie van den Beukel in Schitterend ongeluk of sporen van ontwerp, Cees Dekker (red.). Helaas is zijn gesprekstoon sterk polemisch wat mijns inziens de discussie niet bevordert.
4 Zie de vertaling van Pieter Oussoren, De stem uit het vuur, Boekencentrum, Zoetermeer, 1993.
5 In een vereenvoudigd atoommodel zijn alle atomen en moleculen opgebouwd uit protonen, neutronen en elektronen.