Een adventspreek van Rembrandt?
2005-12-23
Van de verschijning van de engel Gabriël aan Maria en de aankondiging van Jezus’ geboorte zijn door de eeuwen heen ontelbaar veel schilderijen gemaakt. Herkenbaar ook, voor wie het bijbelverhaal kent. Toch zitten er in de details allerlei symbolische toespelingen, die je als niet-ingewijde ontgaan. Maar wie zich er in verdiept komt in een boeiende wereld terecht.- Jaargang 49
- nummer 24
De symboliek speelt zo mogelijk een nog grotere rol als de schilder, niet direct gebonden aan een bijbelse gebeurtenis, een bijbels motief wil uitbeelden. Dat vermoeden heb ik bij een schilderij van Rembrandt, dat te vinden is in het Rijksmuseum: ‘Meisje met dode pauwen’ (afbeelding 1). De betekenis van dit werk is allerminst duidelijk. Een zuiver stilleven is het in ieder geval niet, omdat er een jong meisje is afgebeeld, dat peinzend naar de dode vogels kijkt.
De vraag is of Rembrandt met dat meisje, dat zo overduidelijk met haar gedachten elders is, nog iets meer heeft willen zeggen dan alleen dat.
Nog meer pauwen
Opvallend aanwezig op het schilderij zijn in ieder geval de twee dode pauwen. Dat zou een eerste aanwijzing kunnen zijn in welke richting we het moeten zoeken. Rembrandt beeldde namelijk ook pauwen af op de ‘Visitatie’, het bezoek van Maria aan Elisabet (afbeelding 2). In Lucas 1:39-56 lezen we over dat bezoek van Maria - juist zwanger - aan haar familielid Elisabet, die volgens de engel Gabriël zes maanden zwanger was (Lucas 1:36). Deze zwangerschappen worden door Rembrandt aangeduid door middel van de hond, die een reu is. Op het schilderij is waarschijnlijk het moment afgebeeld waarop Elisabet tot Maria zegt: ‘De meest gezegende ben je van alle vrouwen, en gezegend is de vrucht van je schoot. Wie ben ik dat de moeder van mijn Heer naar mij toekomt.’ Waarna Maria dan haar lofzang, het magnificat, zingt.
De verborgen Jezus
Terug naar het eerste schilderij.
Volgens mij is het jonge meisje met de dode pauwen niemand minder dan Maria, die haar lofzang gezongen heeft. Vrij algemeen is de gedachte dat Maria vijftien of zestien jaar was, toen de engel Gabriël haar zei dat ze moeder zou worden.
Als het meisje Maria voorstelt, dan is te verwachten dat Jezus op een verborgen wijze in dit schilderij is aangeduid.
Zijn er elementen, die daar op wijzen? Ik zou er vijf willen noemen.
Ten eerste is het niet moeilijk in de hangende pauw een kruis te herkennen.
Ten tweede hangt de pauw aan een deur en dat zou een toespeling kunnen zijn op het woord van Jezus, die zei: ‘Ik ben de deur; wanneer iemand door mij binnenkomt zal hij gered worden’ (Johannes 10:9). In de derde plaats zou het bloed op de stenen rand kunnen wijzen op het vergoten bloed van Christus. Te denken valt aan bijvoorbeeld 1 Johannes 1:7: ‘Het bloed van Jezus, zijn Zoon, reinigt ons van alle zonde.’ Ten vierde valt de mand met kostbaar fruit op, mogelijk een verwijzing naar wat Elisabet tot Maria zegt: ’De meest gezegende ben je van alle vrouwen en gezegend is de vrucht van je schoot. (Lucas 1:42). Als laatsteen vanuit een wat andere perspectiefzouden de pauwen kunnen zinspelen op de trotse mensen, waarvan Maria zingt: ‘Hij toont zijn macht en de kracht van zijn arm en drijft uiteen wie zich verheven wanen (Lucas 1:51).
Een vergelijkbaar voorbeeld
Ik kan me voorstellen, dat als u dat zo leest, u het maar een speculatief verhaal vindt. Daarom zou ik nog een vergelijkbaar voorbeeld willen geven, waarin Jezus, verborgen in de schoot van zijn moeder, op allerlei wijzen in de rest van het schilderij wordt aangeduid. Ik denk aan de ‘Volkstelling in Bethlehem’ van Pieter Bruegel I (afbeelding 3). Het gaat dan vooral om de afbeelding van de man met een zaag over de schouder en een os en ezel aan de hand (onderin het schilderij, iets rechts van het midden). Die man doet je onmiddellijk denken aan Jozef, temeer omdat er een vrouw op de ezel zit. Jezus ontbreekt in dit tafereel dus zal het gaan om de volkstelling. De winterse sneeuw en de kerstkrans boven de deur van het inschrijvingsbureau brengen je onmiskenbaar in de buurt van 25 december.
En Jezus?
Is het nu zo dat er in het schilderij ook toespelingen te vinden zijn op Jezus’ levensweg? Ik zou willen wijzen op de kar met rijshout, die kan slaan op de tekst ‘Maar uit de stronk van Isai schiet een telg op, een scheut van zijn wortels komt tot bloei’ (Jesaja 11:1). De haan met kippen herinnert aan het moment, waarop Petrus zich de woorden van de Heer herinnerde: ‘Nog voor er vannacht een haan heeft gekraaid zul je mij driemaal verloochenen (Lucas 22:61).
In dat verband springen ook de drie vogels op het schilderij meteen in het oog.
Sterk is het opvallende kruisvenster van het bureau van inschrijving, als een toespeling op Jezus’ kruisiging.
Tenslotte zou de schitterend opkomende zon kunnen wijzen op ‘Het ware licht, dat ieder mens verlicht en naar de wereld
kwam.’ (Johannes 1:9)
Hij kwam om te sterven
Bij het schilderij van Pieter Bruegel I is elk van de argumenten op zichzelf gezocht, maar samen zijn ze ijzersterk.
En we weten dat Bruegel er plezier in had zoekplaatjes van zijn schilderijen te maken - denk maar aan zijn schildering van de ‘Nederlandse spreekwoorden’.
Rembrandt was altijd veel minder duidelijk in zijn hints. Vandaar dat sommige van zijn schilderijen meerdere titels dragen. Ik geef dan ook toe dat er bij het ‘Meisje met de dode pauwen’ minder zekerheid bestaat dan bij ‘De volkstelling’.
Maar waarschijnlijk lijkt het me wel, dat Rembrandt hier een afbeelding geeft van een peinzende en pril zwangere Maria. En dat de schilder in dit adventstafereel heeft willen uitbeelden, dat de komende Heer kwam om te dienen en zijn leven te geven als een losprijs voor velen.