Luthersokken in Wittenberg
2006-10-13
Mijn agenda vermeldt op 31 oktober: ‘Hervormingsdag (prot.)’. De meeste gebruikers van de agenda zullen nauwelijks kunnen bedenken wat er op die dag herdacht wordt. De persoon van de Reformator Luther blijkt echter nog altijd tot de verbeelding te spreken. Over zijn leven werden films gemaakt, boeken geschreven en hij werd vele malen op het schilderslinnen vastgelegd. Hoogtepunt van de aandacht voor Luther vormt het Duitse Lutherstadt Wittenberg. Je kunt daar niet om de reformator heen. Maar leidt al die aandacht niet af van de persoon die Luther werkelijk was?- Jaargang 50
- nummer 20
Alleen al aan de toevoeging ‘Lutherstadt’ wordt duidelijk dat de reformator op deze stad in het oosten van Duitsland zijn stempel heeft gedrukt.
Het begint al direct met een Lutherboom, maar ook zien we een Boraboom, die door zijn vrouw Catharina van Bora zou zijn geplant.
Opmerkelijk is dat deze verering van Luther ook tijdens de communistische dictatuur ruimte kreeg. De communistische heilsstaat zag Luther als iemand die in opstand was gekomen tegen de gevestigde orde van Rome.
Dat de wortels voor zijn verzet diep verankerd lagen in zijn geloof werd genegeerd. En misschien bestaat daarin wel een overeenkomst met de manier waarop er tegenwoordig naar de Reformator wordt gekeken.
Overal Luther
Lutherstadt Wittenberg heeft een schitterend stadscentrum. Sinds de val van de muur wordt er overal gerestaureerd in het voormalige Oost-Duitsland, dus ook hier.
Aan de westzijde, tegen de dijk langs de Elbe aan, ligt de beroemde slotkapel, waar een gedreven Luther in 1517 zijn 95 stellingen op de deur timmerde.
De stellingen zijn te lezen op de (al lang niet meer originele) deur.
Aan de overkant van de slotkapel is de VVV. Daar kun je van alles kopen: Lutherbier, Lutherwijn, Lutherpennen, Lutherbierpullen, Lutherkoppen, Lutherpuzzels, Lutherpetten, Lutherwandelstokken, ansichtkaarten met Luther op de fiets, Lutherkaarsen, Lutherpotloden en zelfs Luthersokken met de tekst Hier steh ich, ich kann nicht anders.
In het centrum van de stad, vlakbij het marktplein, is de kerk waar Luther zijn eerste preken hield. Je leest hier nog over de tegenwerking die de kerken kregen van de vroegere Oost-Duitse overheid. Zo wordt er nu een kerk gebouwd in een naburig dorpje. Die bouw was door de Oost-Duitse overheid 20 jaar tegen gehouden, omdat het verboden was om in de buurt van een school een kerk te bouwen. En in een klein dorpje is alles natuurlijk erg dicht bij de school.
De hele stad hangt overigens vol tegels en gedenkplaten die herinneren aan Luther, Melanchton, Agricola en alle andere kerkhervormers die hier op de universiteit hebben gezeten.
Ook in de restaurants is Luther aanwezig als naamgever voor diverse gerechten.
Luthermuseum
Wittenberg telt veel musea. Voor een bezoek aan het grote Luthermuseum moet je in de rij staan. Het was - ook al in DDR-tijd - een ‘must’ voor iedere toerist. Opmerkelijk is de sobere stijl waarin in dit museum de ontwikkeling in het denken en de belevenissen van Luther als reformator zien. Het museum is vrij sober opgezet. De kern van de boodschap van Luther is aanwezig, maar er liggen naar verhouding veel accenten bij bijvoorbeeld de politieke verhoudingen (zoals de steun die Luther kreeg van enkele keurvorsten uit dit gebied). Je krijgt bijna de indruk dat de Reformatie vooral een zaak van politiek spel en tegenspel is geweest. Ook het persoonlijk leven van Luther krijgt de aandacht. Hij trouwde met Catharina van Bora (een non uit een nabijgelegen klooster), hetgeen destijds voor zijn tegenstanders aanleiding was om te zeggen dat de Reformatie alleen maar een gevolg was van het feit dat Luther zich niet aan het celibaat kon en wilde houden.
Beroemd zijn de toespraken aan tafel van Luther geworden. Die werden door studenten uit zijn mond opgetekend.
Zijn vrouw was het er niet mee eens, omdat hij ook nog wel eens krasse en ondoordachte uitspraken deed. Luther had vaak meer dan 40 gasten aan tafel, zoals veel inwonende studenten. Er was sprake van een rangorde van belangrijk en groot naar klein. De kinderen zaten helemaal aan de andere kant van de tafel, vér van de ouders. In de kelder is een tentoonstelling over het leven in de 16e eeuw, de tijd dat Luther leefde.
Vervreemding
Een bezoek aan Wittenberg roept bevreemding en vervreemding op.
Aan de ene kant gaat Luther nog meer leven en tot de verbeelding spreken. Aan de andere kant ga je je bij alle commerciële aandacht afvragen: ‘is dit het nou?’ Luther komt vooral naar voren als iemand met wie je kon lachen. Een redenaar, een man met krasse uitspraken, die zowel in conferences als in de politiek goede sier zou kunnen maken. Waar is de tomeloze diepgang van Luthers diepgewortelde geloof gebleven? Die ernst komt wél naar voren in de films die over hem zijn gemaakt. De stijl is inmiddels verouderd en komt op ons theatraal over, maar ze laten zien dat zijn aanklacht tegen de Rooms-Katholieke Kerk Luther meer dan ernst was. Hoewel het boek van Erikson over het leven van Luther zijn drijfveren versmalt tot de levenslange strijd om erkenning door zijn vader zie je ook hier toch de enorme ernst waarmee Luther zijn strijd voerde. Dat alles lijkt te verdwijnen onder de jolige accenten die de hedendaagse commercie aan het leven en het werk van Luther heeft toegevoegd. Het lijkt wel of –zodra het om de binnenkant van het geloof gaat- juist het geloof aan de buitenkant blijft steken: Luther als een joviale bourgondische predikheer met een enorme bierpul in de hand.
Daarom is het zaak om terug te gaan naar de bronnen: het leven en het werk van Luther zélf.
Calvijn
Er blijft bij mij nóg een vraag haken: waar is Calvijn? Toegegeven: ik ben nooit in Calvijns geboortestad geweest, en evenmin in Geneve. Maar waarom hoor je veel minder van Calvijn dan van Luther? “Luther was een rare figuur, die op ongelukkige momenten ontplofte en ook in zijn uitspraken niet altijd tactisch was.
Maar wel kleurrijk. Van Calvijn hoor je bijna niks, het is allemaal zo rustig”, aldus een reactie op internet. Elsevier typeerde hem als een meedogenloze herder, een krampachtig reformator.
Met Luther kon je lachen, maar met Calvijn? Hoewel: er is ook een fimpje over Calvijn, notabene in het kader van een bierreclame (Calvinus Bier).
En toch: kan het zijn dat zijn persoon minder tot onze verbeelding spreekt?
Deed hij minder aan PR? Daagt hij minder uit tot het schrijven van een biografie of tot het maken van een film? Is de wat ondeugende en Bourgondische stijl van Luther ‘spannender’ dan de meer terughoudende en ascetische levensstijl van Calvijn? Is het de persoon, of is het de theologie?
Ik zou het niet weten. Maar misschien helpt die minder commerciële aandacht voor Calvijn ons ook wel om dichter bij de bron van zijn indrukwekkende denken te blijven.