Genade en vernieuwing, ook vandaag
2006-03-17
Behoedzaam, teder haast, legt de neger zijn vijf zonnebloemen voor het houten kruis, opgesteld op een groot podium in de circustent. Als laatste in de rij van drie komt hij de tent binnen en lijkt de gele schoonheden te koesteren, als houdt hij van ze. Voorop gaat een grote brandende kaars. Soms lijkt het vlammetje de stevige wind, die door de open zijkanten van de tent blaast, niet te overleven, maar telkens klautert ze weer omhoog. Niet te doven, het Licht van de wereld!- Jaargang 50
- nummer 6
Dan volgt de bijbel, hoog in de lucht geheven zoals Gods Woord verdient. El cielo canta alegria! O céu exulta contente! De hemel juicht blij! ‘Halleluja!’ zingt het koor, zingen de duizenden aanwezigen, zingt ook de donkere broeder en eerbiedig schenkt hij zijn bloemen aan hun Eigenaar.
Onderwerpen
Dagelijks werd de Assemblee, de internationale vergadering van de Wereldraad van Kerken in Porto Alegre, Brazilië, geopend met een viering. Een half uur vol gebeden, schriftlezingen en lofliederen. De vieringen werden gevolgd door bijbelstudies. Daartoe waren velen van de ongeveer 5000 deelnemers onderverdeeld in kleine groepjes van zo’n 15 personen; Spaans-, Portugees-, Frans-, Engels- en Duitstalig.
Het thema van de Assemblee was: God, in uw genade, vernieuw de wereld! Dit gebed werd in de loop van twee weken op de volgende manier uitgewerkt: vernieuw de wereld (14 en 15 februari), de aarde (16 februari), onze maatschappijen (17 februari), onze levens (18 en 21 februari), onze kerken (20 februari) en ons getuigenis (22 en 23 februari).
Aan de hand van materiaal dat sinds de voorlaatste Assemblee, gehouden in 1998 te Harare in Zimbabwe, was voorbereid, werd elke dag over deze onderwerpen gesproken in kleine comités en grote plenaire bijeenkomsten.
Maar voorafgaand aan dit dagelijks werk werd eerst feest gevierd. Trouwens, elke dag werd ook afgesloten met een viering van 30 minuten.
Zonnebloemen
‘God, in uw genade, vernieuw de aarde!’, daar zou het vandaag, dinsdag, dus over gaan. Voor een aantal Indianenstammen in Latijns Amerika is de zonnebloem het symbool van de opstanding. De bloem draait haar zonnige gezicht naar de stralende zon. Haar opvallende kleuren en natuurlijke elegantie getuigen van de schoonheid van de schepping. Ondanks de lange geschiedenis van menselijke onderdrukking die onze planeet heeft beschadigd en de wereld, die aan onze zorg is toevertrouwd, dreigt te vernietigen, is de zonnebloem het bewijs dat een nieuwe geboorte, dat vernieuwing mogelijk is, door de genade van God. Deze uitleg lees ik in het dikke liturgieboek dat ik bij binnenkomst ontving. Vandaag komen zonnebloemen binnen. Gisteren waren het geboeide mensen, hun polsen kruiselings vastgeketend. Alleen waren de zware kettingen gebroken. De Geest van de Heer is op mij, sprak Jezus immers. Ik ben gezonden om gevangenen te bevrijden en te verkondigen dat Gods heerlijke jubeljaar is aangebroken.
(Lucas 4:16vv) Daarom baden wij: ‘Vernieuw deze wereld!’ Morgen zal geurig reukwerk de circustent vullen. Laat ons gebed opstijgen tot God, als geurig reukwerk (Psalm 141:2). En let op, Gods antwoord op gebeden is vaak verrassend, onverwacht, vernieuwend, ook voor onze maatschappijen!
Overmorgen: een schilderij van de opgestane Christus. Hij die lijden, vernedering, mishandeling en zelfs de dood onderging en zo de krachten van de hel overwon (1 Petrus 3:18-20). God, daarom bidden wij: Vernieuw onze levens!
De dagen erna: een avondmaalsbeker, symbool van de eenheid van de kerken. Omdat eenheid echter nog ver te zoeken is, blijft de beker voorlopig nog leeg… Vervolgens water, en brood, en zaadjes op de laatste dag. Wat is er tijdens deze Assemblee gezaaid? Groei hebben wij niet onder controle. Laten wij werken terwijl de akker, dat is: de wereld, wordt klaargemaakt voor de grote oogst. Zover is het (nog) niet. Vandaar dat de vertegenwoordigers van de ongeveer 340 lidkerken van de Wereldraad samen met de andere aanwezigen, vandaag aan de slag gaan met het onderwerp ‘God, in uw genade, vernieuw de aarde’.
Genade en vernieuwing
Op een koude januarimiddag was ik naar de Geertekerk in Utrecht getreind en had mij daar via een lezing van een Rooms-katholieke Nederlandse theologe een beetje op dit onderwerp voorbereid. Twee kernwoorden uit het centrale thema van de Assemblee, ‘genade’ en ‘vernieuwing’, werden daar vooral vanuit de sociaal-maatschappelijke context in Brazilië ingevuld. Het thema suggereert, aldus de spreekster, dat genade bij God hoort, en dat de vernieuwing van de wereld gerelateerd is aan die genade. Het thema wekt zo de indruk dat de kracht van de genade het proces van vernieuwing stuurt. Maar op deze manier zou opnieuw een aantal theologische problemen in huis gehaald kunnen worden, die reeds gedurende de eeuwen de christenheid verdeeld hebben. Het voorbereidende materiaal voor de Assemblee ging volgens de spreekster uit van een trinitaire genadegedachte: de genade van God wordt zichtbaar in de gave van de schepping, is opnieuw tot ons gekomen in de verlossende act van Christus en is als energiegevende kracht aanwezig via de Geest. Maar met behulp van deze opvatting werden in de loop van de geschiedenis bewoners van onder andere Latijns Amerika geannexeerd tot het Westerse christendom. De genade van God werd als ruilmiddel aangeboden voor het inpalmen van de aarde en zo verslechterde hun leefsituatie juist.
Graça
In het Portugees, de taal van Brazilië (en ook in het Spaans, gesproken in de rest van Latijns Amerika), verwijst het woord ‘genade’ (graça) echter niet vooral naar het religieuze terrein, maar naar de actie van mensen en naar wat bloeit en schoonheid heeft. Graça is wat bij mensen hoort, wat ze in staat zijn te doen en aan elkaar te geven. ‘Uma gracinha’ is een schat van een kind. Iemand ‘met graça’ is een opgeruimd, vrolijk iemand. De spreekster wees erop dat in het Oude Testament het woord ‘genade’ op een aantal plaatsen verbonden wordt met betrouwbaarheid en waarachtigheid.
Karakteristieken zowel van God als van mensen als zijn beelddragers (Psalm 85:11; 2 Samuël 21). In tweederde van de gevallen blijkt het ook verbonden met het woord ‘vinden’.
Genade kríjg je niet, genade vínd je, in de ogen van God en van de mensen. Het woord komt zo dichter bij het dagelijkse taalgebruik in Latijns Amerika. De genade is een act in de handen van mensen en de vraag wordt dan: waar kunnen wij in de ogen van mensen en God genade vinden? Zo’n genademoment is een medische post te midden van niet op te ruimen vuilnis in een krottenwijk. Schone lokalen van een parochie en opbloeiende bloemen op plekken waar corruptie en misdaad welig tieren. Christenen noemen hun visioen ‘het rijk van God’. Ze kunnen zich verbinden met het wereldwijde netwerk van seculiere bewegingen en andere religies die dromen van een nieuwe wereld en zo vernieuwende genade zichtbaar maken.
Onbegrensde schoonheid
Op die warme dinsdag in Porto Alegre klonken woorden die mij dichterbij kwamen. Ook Zijne Heerlijkheid Dr. Anastasios van Tirana en heel Albanië, emeritus hoogleraar aan de Nationale Universiteit van Athene, zette in zijn preek overduidelijk armoede op de agenda van de Wereldraad en de lidkerken. Hij benadrukte evenzeer dat het woord ‘genade’, ook in het Grieks, herinnert aan schoonheid en goedheid, aan gratie en gracieus. Maar hij pleitte ook voor de, inderdaad, trinitaire genadegedachte: genade is uniek, voortkomend uit de Vader, gewerkt door de Zoon en voltooid door de Heilige Geest. Laten wij, met onze blik ferm gericht op Christus, onze Heer, die de absolute waarheid is, de onbegrensde schoonheid en Gods vleesgeworden liefde op aarde, met onze beste krachten en in de genade van de Heilige Geest, onze bijdrage leveren aan de vernieuwing van de wereld.
‘Amen!’, juicht het koor, juichen de duizenden aanwezigen. ‘Amen!’, juicht de donkere broeder en kijkt verliefd naar ‘zijn’ zonnebloemen. Vernieuwing is mogelijk, besef ik.