De ruimte van het pastoraat
2004-09-03
Leven volgens de stijl van Gods Koninkrijk en in de navolging van Christus. Met deze bijbelse grondlijnen voor ogen heeft de synode van de GKV zich bezonnen op de vragen rond echtscheiding en hertrouwen. Bijbelstheologisch is er in het eerste deel van het rapport verfrissend werk geleverd. Dat maakt nieuwsgierig naar de concrete vertaling van dat moois - op zoek naar een begaanbare weg in de harde werkelijkheid van vastgelopen relaties binnen de christelijke gemeente.- Jaargang 48
- nummer 17
Praktisch gezien zag ik in het rapport een viertal aandachtsvelden voorbijkomen.
Kort maar krachtig wordt aandacht gevraagd voor preventieve maatregelen, zoals bijbels onderwijs over het huwelijk, huwelijksvoorbereiding en gerichte cursussen voor gehuwden (8.1.7). Verder wijst het rapport op de concrete hulp, die gemeentelijk geboden kan worden bij huwelijksmoeilijkheden en echtscheiding (7.4.3).Ten derde is er bij de breuklijnen van een huwelijk in pastoraal opzicht werk aan de winkel.
En dan is er de kerkelijke tucht!
Over die laatste twee - ook in hun samenhang - gaat het in dit artikel.
Gemiste kans
Om met dat laatste te beginnenook in de vrijgemaakte kerken zijn bij het toepassen van de tucht bij echtscheiding en hertrouwen in toenemende mate vragen opgekomen en die krijgen in het rapport ruime aandacht. Jammer is wel, dat deze aandacht zo eenzijdig blijft uitgaan naar de kerkelijk-procedurele kant van de tucht. Het sterkst is dat het geval in hoofdstuk 9 van de populaire versie, waarin de kerkenraden tot daden worden gemaand met termen als ‘oordeel’, ‘standpunt’, ‘toepassing’, ‘procedure’, ‘publieke afkeuring’ en zelfs ‘de zonde aan de kaak stellen’. En de titel van dat hoofdstuk mag er ook zijn: ‘Tucht of geen tucht’. Sneu genoeg hoor je in zo’n titel niets terug van de pastorale komaf van dat beladen begrip ‘tucht’. Het hangt namelijk samen met het Duitse woord ‘ziehen’ (trekken), zoals in het (officiële) rapport ook keurig uit de doeken wordt gedaan. Maar zonder dat die grondbetekenis verder functioneert!
Want anno 2004 denkt iedereenook het rapport - bij ‘tucht’ aan kerkelijke maatregelen en hoe goed bedoeld die ook zijn: daar win je in de gemeentelijke praktijk geen mens mee. Het was boeiend geweest als het rapport met de vragen rond de tucht meer de persoonlijk-pastorale kant was opgegaan. ‘Tucht’ in een authentieke uitvoering, om zo te zeggen. Maar dat zat er in deze ronde nog niet in.
Aansluiting zoeken
Terwijl er in het rapport echt wel aanzetten te vinden zijn in deze pastorale richting! En dat in de mooie combinatie van helderheid en mildheid.
Zo is de inzet - dat echtscheiding niet te rijmen is met de stijl van het Koninkrijk - helder, maar dat gaat hand in hand met een tegemoetkomende houding tegenover degenen, die van de weg van het Koninkrijk zijn afgeraakt.
Je leest dan ook ergens in het rapport: ‘Wanneer wij als nieuw-testamentische christenen beneden onze stand leven, is het van belang toch ook in die situatie ernaar te zoeken hoe wij deze nog zo dicht mogelijk bij de stijl van het koninkrijk kunnen krijgen’ (p.49). En vergelijkbaar is de aanbeveling: ‘De kerk moet dus open durven wegen of de route van het koninkrijk in een bepaald geval volledig gegaan kan worden ... en proberen vanuit de gebrokenheid een zo goed mogelijke aansluiting bij de stijl van het koninkrijk te vinden’ (p.63). Zulke aanwijzingen ademen een pastorale sfeer en een fijngevoeligheid, die weet heeft van de weerbarstige werkelijkheid, waarin geen echtscheiding hetzelfde is.
Tussenmaatregelen
Maar zoals gezegd, bij de verdere concretisering boet deze pastorale lijn aan kracht in en de aanwijzingen gaan dan ook vooral richting de kerken raad. Ik denk bijvoorbeeld aan de suggestie om als kerkenraad in het geval van echtscheiding of hertrouwen te zoeken naar ‘tussenmaatregelen’, zoals gemeentelijk-publieke afkeuring of bestraffing (p.66). Dat zou dan via de kansel of het kerkblad moeten gebeuren. Maar als ik vervolgens in het rapport lees, dat de kerkenraad wèl duidelijk moet maken aan de gemeente, dat het niet om een ‘beginnende tuchtweg’ gaat, lijkt me alleen al met die ene zin het failliet van deze ‘gulden middenweg’ getekend.
Ook niet zo haalbaar lijkt me een andere in het rapport bepleite leefregel, namelijk de scheiding van tafel en bed. Ook dat heeft iets van een ‘tussenmaatregel’ en veel structureel heil zit er volgens mij niet in.
Ik heb dus niet zoveel met de voorgestelde ‘tussenmaatregelen’. Vooral niet omdat iets wat op dat moment te persoonlijk en te pijnlijk is, gemeentebreed ingezet wordt als vermaning en toerusting.
In eigen boezem
Toch is dit vrijgemaakte gepuzzel op (tussen)maatregelen wel prikkelend in de richting van onze eigen Nederlands gereformeerde praktijk. Want verloopt onder ons een echtscheiding niet tè geruisloos, als iets wat op een gegeven ogenblik wel algemeen bekend is in de gemeentelijke wandelgangen en zichtbaar aan een veranderd adres in de gemeentegids? Maar is dat niet te weinig, alleen al als je denkt aan de publieke start van de echtverbintenis!
Los van wat er in een eerder stadium gemeentelijk gezegd en gebeden is, lijkt het me goed om van een (officiële) scheiding mededeling te doen in een kerkdienst, gevolgd door voorbede.
En zou je als kerkenraad meer willen zeggen over ‘echtscheiding en hertrouwen’ dan zijn daar op een ander moment wel wegen voor zoals die van toerusting en pastoraat.
Maar niettemin stemt de bezinning op het punt van (tussen)maatregelen bij onze kerkelijke buren wel tot bezinning op onze eigen omgang met echtscheiding en hertrouwen.
Het stille leed
Vervolgens is er bij een persoonlijkpastorale benadering meer ruimte voor het stille leed van jarenlang leven in een vastgelopen relatie. In een echtscheiding komt met de zonde veel eenzaamheid, teleurstelling, gekwetstheid en verdriet mee. Wat is er - toch bijna altijd - verlangd en gezocht naar verbetering van de relatie! Als er dan bij echtscheiding en hertrouwen gemeentelijk een sfeer hangt van ‘de maatregel’, vrees ik onderbelichting van deze pijn en overaandacht voor ‘wat er fout is gegaan’. Dat laatste zal wel zo zijn, maar geef de betrokkenen eens de kans om daar op een goed moment zelf mee te komen, als ze eerst de liefdevolle aandacht voor de pijn van jaren hebben geproefd.
Veelbetekenend in dit opzicht lijkt me, dat Jezus’ weg naar het kruis (om de zonde der wereld weg te dragen) liep door de dorpen en steden van Galilea, Samaria en Judea. Die ‘omweg’ werd gestempeld door eenzaamheid, pijn, ziekte en dood. Jezus reageert daar vooral genezend op, waarbij de zonde zo nodig - en dan persoonlijkaan de orde komt (zie b.v. Johannes 5:14 en 8:11). En vaak als laatste! Niet dat in het rapport deze pastorale toon ontbreekt. Ik denk bijvoorbeeld aan een overweging bij de avondmaalsviering (p.66): ‘Ook is het de vraag of afhouding van mensen die ook een persoonlijke crisis doormaken samengaat met de barmhartigheid van Jezus Christus voor zondaars’.
Maar zo’n notie had verdere uitwerking verdiend!
Meer dan een maatregel
En zo is er meer te noemen. Een pastorale benadering is vergeleken met een procedurele minder gevoelig voor de druk van de tijd - ‘doet de kerkenraad er nog eens wat aan?!’ En verder lokt de kerkelijk-procedurele maatregel bij betrokkenen niet zelden de tegenmaatregel van een kerkelijke overstap uit.
Bij dit alles is de hamvraag of ‘de weg van de maatregel’ wel zo koninklijk is. Zo bepleit het rapport om in het geval van een tweede huwelijk na echtscheiding de kerkelijke betrokkenheid achterwege te laten. Maar is distantie wel een antwoord in de stijl van het Koninkrijk, als iemand na jaren van gebrokenheid een nieuwe kans krijgt om in liefde en vreugde het leven te gaan delen met een ander mens. Is het niet beter te huwen dan in eenzaamheid weg te kwijnen? En is er ook in het verleden in de christelijke kerk niet een ruimhartiger omgang met een huwelijk na echtscheiding verdedigd (b.v. door Bucer, p.67)?
Dat vraagt om nadere bezinning, waartoe in het rapport ook opgeroepen wordt. Misschien iets om samen te doen als kerkelijke buren, waarbij ik hoop op ruime aandacht voor de pastoraal-persoonlijke benadering van diegenen onder ons, die in hun huwelijk zijn vastgelopen.