Over lezen en meelezen
2004-12-12
Onlangs hebben het NBG, de NCRV, ‘Trouw’ en de VU een onderzoek laten verrichten naar het bijbelbezit en het bijbelgebruik in Nederland. Uit dat onderzoek bleek, dat de bijbel in Nederland op zijn retour is. 54% van de Nederlanders heeft nog een bijbel (13 % minder dan in 1996) en slechts een kwart heeft de bijbel dit jaar één of meerdere keren gelezen. Maar hoe staat de bijbel er bij ons voor?- Jaargang 48
- nummer 24
Ogenschijnlijk ziet het er goed uit. Op elk kerkelijk adres zijn meerdere bijbels te vinden en menigeen leest nog dagelijks uit de bijbel, zij het dat gezinnen dat steeds minder in gezinsverband (kunnen) doen. En toch krijg ik wel eens de indruk dat de bijbel ook onder ons op zijn retour is. Ik signaleer in onze kerken namelijk een op zich tamelijk onopvallende ontwikkeling, die in met name de minder rechtzinnige kerken reeds lang haar beslag heeft gekregen. Namelijk, dat de gemeente de bijbel dichtlaat tijdens de kerkdienst.
Een hoorbare verandering
Nog niet zo lang geleden was er voorafgaande aan de schriftlezing altijd enig geroezemoes in de kerk. De gemeente greep op dat moment nog niet naar de pepermunt, maar naar haar bijbel! En tijdens de preek hoorde je aan het geblader dat er meegelezen en meegedaan werd. Dit is de laatste jaren hoorbaar minder geworden.
Steeds meer gemeenteleden laten de bijbel thuis of dicht tijdens de kerkdienst.
Is hier sprake van een andere, maar niet minder intense vorm van betrokkenheid bij Gods Woord? Of vindt hier een sluipend proces van vervreemding van het Woord plaats? Ik hoop het eerste, maar vrees het laatste.
Hoe dan ook vind ik deze ontwikkeling behoorlijk verontrustend, omdat op termijn de consequenties zeer ingrijpend kunnen zijn. Dat wil ik illustreren met iets dat ik onlangs meemaakte.
Een actuele preek
De zondag na de moord op Theo van Gogh nam ik ergens op de Veluwe deel aan een kerkdienst waar bovengenoemde ontwikkeling zich geheel voltrokken had. De enige bijbels die tijdens die dienst open gingen waren de kanselbijbel en de mijne. De tekst was Lukas 19:41-44: Jezus huilt over Jeruzalem en de preek hierover was uiterst actueel. Zoals Jezus huilt over Jeruzalem, de stad van vrede, zo huilen wij over Amsterdam. Eeuwenlang noemden de Joden Amsterdam ‘Mokum’, dé plaats, omdat zij daar in vrede wonen konden. Wat is er sindsdien gebeurt? Wij zijn geneigd de schuld bij anderen te zoeken. Jezus echter zoekt – echt joods – de schuld bij de inwoners van de stad zelf. Zo doen de rabbijnen het nog. Sprekend over de ondergang van Jeruzalem zeggen ze: ‘Wij hebben ons schuldig gemaakt aan ongerechtigheden. Wij hebben de profeten vermoord.’ Laten ook wij dus allereerst kijken naar hetgeen er bij ons aan schort. En zoek de veranderingen vervolgens niet in het grote. De rabbijnen zoeken het allereerst in het kleine. ‘Wie één leven redt, heeft de wereld gered.’ De wereld kun je niet veranderen, maar je kunt wel iets doen waardoor jouw wereld of die van een ander verandert.
Het integratieprobleem kunnen wij niet oplossen. Maar we kunnen op ons werk of in de buurt wel proberen gewoon om te gaan met moslims.
Aldus de voorganger.
Nu zijn deze gedachten als zodanig wijs en ter zake. Ik hoop er werkelijk iets van in praktijk te brengen. Maar is de bijbel opengegaan? Is Jézus aan het woord geweest?
Gods gevecht
Laten we de tekst erbij pakken. ‘Toen hij Jeruzalem voor zich zag liggen, begon hij te huilen over het lot van de stad. Hij zei: Had ook jij op deze dag maar geweten wat vrede kan brengen! Maar dat blijft voor je verborgen, ook nu. Want er zal een tijd komen dat je vijanden belegeringswerken tegen je oprichten, je omsingelen en je van alle kanten insluiten.
Ze zullen je met de grond gelijk maken en je kinderen verdelgen, en ze zullen geen steen op de andere laten, omdat je de tijd van Gods ontferming niet hebt herkend.’ Jezus huilt om Jeruzalems toekomstige lot. Vele malen en op vele wijzen heeft God tot haar gesproken door de profeten, maar even zovele malen heeft Jeruzalem hen het zwijgen opgelegd, zie Lukas 20:9vv. En nu bereikt Gods gevecht om het hart van Jeruzalem zijn climax. Uit diepe bewogenheid reikt God haar in zijn eigen Zoon nog één keer de hand. Maar ook die hand zal worden afgeslagen, vastgenageld aan het kruis. Jezus voorziet de verschrikkelijke gevolgen hiervan en huilt om Jeruzalem.
Jezus, de spelbreker
Van dit alles kwam niets terug in de preek. Die werd níet beheerst door Jezus’ profetie, maar door de rabbijnse wijsheid. Jezus kwam zelfs niet voor in het rabbijnse rijtje van oorzaken voor de verwoesting van Jeruzalem.
En zo werd een uiterst verticale, profetische tekst op de kansel getransformeerd tot een sympathiek stukje religieus humanisme en horizontalisme.
Nu voel ik wel aan waarom zoiets gebeurt, beter zelfs dan me lief is.
Onze samenleving vraagt om een prediking die mikt op een zo groot mogelijke harmonie tussen mensen en godsdiensten. Dus benadrukken mensen, die een beetje benul hebben van politiek, verstándige mensen, niet zozeer wat de mensen scheidt, maar wat hen bindt. Jezus vervolgens maakt in deze kring van wijzen een heel onverstandige indruk. Als een onaangepaste spelbreker dwingt hij tot keuzes en polariseert hij. Verstandige mensen – en wie wil niet verstandig zijn – kunnen daar niet zoveel mee. Zij hebben meer met de wijsheid van rabbijnen, dan met het gerichtswoord van de profeten …
Alleen zo!
Het punt is: de bijbel staat haaks op onze natuur. Zo haaks, dat het al moeilijk is je zijn boodschap eigen te maken als je hem dagelijks leest. Laat staan dat die je ooit eigen wordt als je niet werkelijk meeleest, meedenkt, meedoet. Juist omdat de bijbel zo’n vreemd boek is, vervreemd je er zo makkelijk van. Jezus’ boodschap kun je je pas echt eigen maken als je steeds weer biddend héél de bijbel leest. Alleen zo leer je God - dus jezelf - werkelijk kennen en alleen zo leer je aanvaarden, dat uitsluitend het hardhouten kruis vrede brengt.
Prioriteiten stellen
En dan zit je daar in een mooi Veluws kerkje. Heeft iemand door wat er gaande is? Misschien niemand. Want als je werkelijk, niet met de bijbel in je hand, meeleest en meedenkt, ben je niet in staat een zelfstandig en geestelijk oordeel te vormen. Een dichte bijbel wordt een gesloten boek en het gevolg hiervan is dat de weg naar een zelfbedachte godsdienst wagenwijd openstaat. Want religieus humanisme is – hoe verstandig ook – uiteindelijk een zelfbedachte godsdienst.
Het is dus een uiterst zorgwekkend signaal dat steeds minder gemeenteleden met de bijbel in hun hand meedoen en meedenken in de dienst. En ik vraag me zelfs af of het hiermee samenhangt dat – naar mijn waarneming – veel gemeenteleden zo lukraak, op hun gevoel af vóór de vrouw in het ambt zijn... Ik twijfel er niet aan dat de Nederlands Gereformeerde Kerken werkelijk bijbelgetrouwe kerken willen zijn. Maar dat lukt niet zonder geopende bijbel.
Hoe voorkomen we dat de bijbel een gesloten boek wordt? Dat is een vraag die wat mij betreft een zeer hoge prioriteit heeft. Een volgende keer hoop ik erop in te gaan.